ترس از آزادی

ترس از آزادی تنها یک مفهوم فلسفی نیست؛ یک تجریةٌ روای-تمدنی است. جامعه‌ای که سال‌ها در محدودیت زیسته» طبیی است که رهایی را با تردید نگاه کند. اما این ترس در ایران تنها طبیی نیست؛ مهندسی‌شده است. این نوشدار تلاش می‌کند این ترس» ریشه‌هاء پیامدها و راه عبور از آن را برای ایران امروز توضیح دهد.

:اما هرگز نتوانسته نور ! آزادی است و نه برای

انکار دشواری‌های آن؛ بلکه »یرای یاذآوری این حقیقت است که آزادی» گرچه هزینه

دارد» نبودنش هزینه‌ای به‌مراتب سنگین‌تر بر پیکرة جامعه تحمیل می‌کند.

مقدمه

این نوشتار تلاشی است برای قرار دادن موضوع «ترس از آزادی» در جایگاه واقی‌اش؛ نه به‌عنوان یک ضعف فردی یا جممی» بلکه به‌عنوان پدیده‌ای عمیق» تاریخی و قابل‌فهم. آزادی برای ملت‌هایی که زیر سایهٌ استبداد زیسته‌اند» همیشه با نوی اضطراب همراه است؛ زیر آزادی تنها رهایی از قیدهای بیرونی نیستء بلکه رهایی از وابستگ‌های درونی نیز هست. جامعه‌ای که سال‌ها در محیطی کنترل‌شده زیسته» به شکلی ناخودآگاه امنیت کاذب نظم موجود--حتی اگر ناحق باشد- را بر آشوب احتمالی تغییر ترجیح می‌دهد. اما همین جامعه» هنگای که به شناخت و بلوغ برسد» دری‌یابد که هزینة ماندن در اسارت بسیار بیشتر از هزینة حرکت به سوی آزادی است.

ایرانِ امروز دقیقاً در چنین نقطه‌ای ایستاده است. مردم این سرزمین نه‌تنها درد استبداد را لمس کرده‌اند» بلکه ارزش آزادی را نیز به‌طور زیستی و عاطفی درک کرده‌اند. این مقدمه به خواننده کمک می‌کند تا پیش از ورود به مباحث فصل‌ها بداند که این کتاب دریارةٌ امید ساده‌انگارانه یا خطرینداری اغراق‌شده نیست؛ بلکه دریارةة درک واقع‌بینانه از مسیر رهاییی است--مسیری که از روان انسان آغاز می‌شود»ء در فرهنگ و تاریخ ادامه پیدا می‌کند و در نهایت به انتخاب و ارادةٌ اجتماعی ی‌رسد. در ادامه» فهرست مطالب کتاب می‌آید.

۱ ,فصل اول - ریشه‌های ترس از آزادی «حتی به‌عنوان یک ارزش انسانی- فرهنگ» روانی و تاریخی این ترس در جامعه ایرانی مورد تحلیل قرار می‌گیرد» و توضیح داده می‌شود چگونه انسان‌ها به وضعیت آشنا--حیی اگر دردناک باشد--وابسته می‌شوند و از ناشناخته بودن آزادی هراس دارند.

۲ .فصل دوم - چگونه استبداد ترس از آزادی را ی‌سازد؟

این فصل نشان می‌دهد که حکومت‌های اقتدارگرا چگونه به‌صورت سیستماتیک ترس تولید و بازتولید می‌کنند: با تبلیغات» کنترل رسانه» تحریف آینده» بزرگ‌نمایی خطر و ایجاد وابستگی روانی. توضیح داده می‌شود که چگونه جمهوری اسلامی چهار دهه از این ابزارها استفاده کرده است تا آزادی را تهدید جلوه دهد.

۳ .فصل سوم - ترس از آزادی در روان جمی ایرانیان در این فصل تأثیر تجربه انقلاب ۵۷» جنگ» سرکوب‌های سیاسی و مهاجرت گسترده بر روان جمی مردم بررسی می‌شود. توضیح داده می‌شود که چگونه گذشته‌ای پرتنش» امروز در قالب احتیاطء نااطمینانی و ترس از تغییر بازتاب پیدا می‌کند. ۴ .فصل چهارم - تجربه ملت‌ها در غلبه بر ترس از آزادی این فصل به نمونه‌های جهانی ی‌پردازد: اروبای شرق» شیلی» اندونزی» کره‌جنویی» پرتغال و آفریقای جنوبی. روایت می‌شود که چگونه ملت‌هایی با ترس‌ها و زخم‌هایی مشابه» توانستند دموکراسی را بدون فروپاشی و جنگ بنا کنند. ۵ .فصل پنجم - ایران و آینده‌اش: ضرورت تاریخی گذار

ساختار قدرت» تغییر نسل‌ها و کاهش مشروعیت حاکمیت» ایران را به نقطه‌ای رسانده که عدم تغییر خطرناک‌تر از خود تغییر است.

۶ .فصل ششم - ارزش آزادی و معنای وجودی رهایی

این فصل آزادی را از منظر فلسفیء وجودی و انسانی بررسی می‌کند. آزادی به‌عنوان نیروی شکوفایی» آفرینش و مسئولیت‌پذیری معرف می‌شود و نشان داده می‌شود که هزینه آزادی» هزینه رشد است--۱209ء ۳۵۳--و نبود آزادی» هزینه‌ای بسیار سنگین‌تر دارد.

۷ ,فصل هفتم - گذار کم‌هزینه: تجربه‌ها و الگوهای جهانی در این فصل روایت می‌شود که گذار سیاسی لزوماً به آشوب منجر نمی‌شود. تجربه کشورهایی که توانستند تغییرات بزرگ را با حداقل هزینه اجرا کنند» به‌عنوان نقشه‌ای عملی برای ایران ارائه می‌شود.

۸ ,فصل هشتم - مدل ایرانی گذار در این فصل توضیح داده می‌شود که ایران نیازمند مدلی اختصاصی برای گذار است؟ مدلی که نه نسخه اروبایی است و نه آمریکای لاتینی. ویژگ‌های جامعه» فرهنگ» جغرافیاء ساختار قدرت و ظرفیت نخبگان ایرانی در قالب یک مدل بومی تحلیل ۸ می‌شود.

٩ ,فصل نهم -کاهش ترس جمی در ایران این فصل به چگونگ آماده‌سازی ذهنی و روانی جامعه برای تغییر می‌پردازد. راهکارهایی همچون گفت‌وگو, روایت‌سازی آینده» حفظ نظم در زندگ روزمره» شفافیت در اهداف و ایجاد امنیت روانی تحلیل می‌شوند.

۰ ,فصل دهم - اجماع ملی و ضرورت آن در این فصل توضیح داده می‌شود که هیچ گذار موفقی بدون اجماع ملی شکل نمی‌گیرد. چگونگی ایجاد توافق میان نسل‌هاء گروه‌های سیاسی» نیروهای داخل و خارج کشور» و نقش گفتگو در این روند بررسی می‌شود.

۱ ,فصل یازدهم - گذار بدون خشونت این فصل به راهبردهایی ی‌پردازد که گذار ایران را از خشونت دور نگه ی‌دارد: بازتعریف نقش نیروهای امنیی» طراحی دولت موقت» کاهش احساس تهدید در گروه‌های مختلف و زیان آشی‌جوبانه.

۲ ,.فصل دوازدهم - بازسازی ایران پس از گذار در این فصل تصویر می‌شود که ایران چگونه باید خود را بازسازی کند: بازسازی روانی جامعه» اصلاح ساختارهای حکمرانی» بازسازی اقتصاد» رابطه با جهان و احیای اعتماد اجتماعی. این فصل نقشه راه ایران در پنج تا ده سال نخست پس از آزادی را ترسیم می‌کند.

۳ ,فصل سیزدهم - ایرانِ فردا: جامعه آزاد و دولت مدرن

ایران فرد! به‌عنوان جامعه‌ای آزاد» قانون‌مدار برابر» دانش‌بنیان» متصل به جهان» شکوفا و عاری از تبعیض تصویر می‌شود. تصویری انسانی و تمدنی از ایران پس از آزادی ارائه ی‌گردد.

۴ ,فصل چهاردهم - مسیر حرکت: از امروز تا فردا

این فصل گام‌های حرکت به سمت آزادی را توضیح می‌دهد: آماده‌سازی جامعه» شبکه‌سازی» گفتگو میان نخبگان» طراحی دوره انتقال و نقش مردم. این فصل پلی است میان اکنون و آینده.

۵ ,فصل پانزدهم - فرجام سخن: آزادی به‌مثابه تولد دوباره ایران

فصل پایانی بیانیه‌ای فلسفی و شاعرانه دریاره معنای آزادی برای ایران است. آزادی به‌عنوان لحظه «تولد دوباره»» پایان ترس و آغاز دوره‌ای تازه برای انسان ایرانی توصیف می‌شود.

فصل نخست - ترس از آزادی و روان‌شناسی رهایی در جامعه استبدادزده

آزادی در نگاه نخست مفهوی ساده» طبیی و حتی بدیهی به‌نظر می‌رسد؟ اما تجربه تاریخی ملت‌ها نشان می‌دهد که آزادی در سطح روانی» پیچیده‌تر از هر خواسته سیاسی است. انسان» هنگای که قرار است از آنچه سال‌ها به آن خو گرفته جدا شودء با پرسش‌هایی رویه‌رو می‌شود که ریشه در اعماق وجود او دارد. این پرسش‌ها همان ترس‌هایی هستند که اغلب پنهان می‌مانند» در ناخودآگاه جمعی رسوب می‌کنند و وقتی جامعه به آستانه دگرگونی می‌رسد» به‌صورت تردید» احتیاط یا حتی مقاومت در برابر آزادی سر برمی آورند. در جامعه‌ای مانند ایران که نزدیک به نیم قرن زیر سایه یک حکومت ایدئولوژیک و تمامیت‌خواه زندگ کرده است» مفهوم آزادی دیگر تنها یک رژبای سیاسی نیست؟؛ بلکه تبدیل به میدان کشاکشی میان گذشته و آینده» میان اضطراب و امیدء میان وابستگی و استقلال شده است. انسانِ ایرانی» مانند هر انسان دیگری که در شرایط مشابه زندگ کندء در آستانه رهایی هم شجاعت نشان می‌دهد و هم تردید. این دو نیروی متضاد در جان او با هم می‌جنگند. گاهی آرزوی تغییر بر او چیره می‌شود وگاهی ترس‌های قدیمی او را از حرکت بازی‌دارند.

ترس از آزادی» همان‌طور که اندیشمندانی چون اریک فرومء هانا آرنت و ایزایا برلین اشاره کرده‌اندء ترسی بنیادین است؛ اما در ایران» این ترس چهره ویژه‌ای دارد. ایرانیان پس از تجربه انقلاب ۵۷» جنگ هشت‌سالهء سرکوب‌های گستردهء مهاجرت میلیونی» فروباشی تدریجی اقتصاد و فرهنگ» و ایستادن بر لبه پرتگاه‌های منطقه‌ای» نسبت به هر تحول سیاسی حساس‌تر از ملت‌هایی هستند که این تجربه‌های سنگین را پشت سر نگذاشته‌اند. در چنین شرایطی» آزادی دیگر تنها رهایی از قید حکومت نیست؟ آزادی تبدیل به سفری درون برای رهایی از ترس‌هاء عادت‌ها و زخم‌هایی می‌شود که نسل‌ها را تحت تأثیر قرار داده است.

آزادی همیشه رهایی از چیزی است: از قیدهایی که یا تحمیل شده‌اند» یا در طول زمان به آنها خو کرده‌ایم» یا در نبود امکان انتخاب» آنها را بخشی از زندگ دانسته‌ایم. وقتی انسان از قید رفتارهای تحمیلیء گفتارهای رسمی» باورهای ساخته‌شده توسط قدرت» پا ترس‌هایی که سال‌ها او را در خود نگه داشته رها می‌شود» به‌یک‌باره با خلائی مواجه می‌گردد که پیش از آن از آن آگاه نبوده است. این خلاًه همان میدان تازه مسئولیت و انتخاب است. جامعه‌ای که ده‌ها سال زیر سایه قدرت مطلقه زیسته» ناگهان دری‌یابد که آزادی نه تنها معنایش رهایی است»ء بلکه به‌اندازه رهابی» مسئولیت‌بار نیز هست.

این همان نقطه‌ای است که ترس از آزادی آغاز می‌شود: لحظه‌ای که انسان دری‌یابد آزادی» تنها جشن و رهایی نیست؛ آزادی یعنی به‌عهده گرفتن سرنوشت خود. یعتی خطا کردن و اصلاح کردن. یعنی به جای آنکه اقتداری بیرونی تصمیم بگیردء فرد و جامعه باید بر اساس خردء تجربه و وجدان تصمیم بگیرند. این لحظهء برای بسیاری از مردم» به‌خصوص در جواممی که عادت کرده‌اند بار تصمیم‌گیری را حکومت بر دوش آنها نگذاردء هراس آور است.

اما ترس از آزادی در ایران» صرفاً یک واکنش روانی نیست. این ترس نتیجه یک پروژه گسترده و چند لایه است که جمهوری اسلامی در طول دهه‌ها برای تولید و بازتولید آن تلاش کرده است. حکومت آزادی را با مفاهیمی چون هرج‌ومرج» فروباشی اجتماعی» بی‌ثباتی» تجزیه‌طلی و دخالت خاربی گره زده است. این پیوندسازی‌ها در سخنرانی‌هاء رسانه‌هاء خطبه‌هاء کتاب‌های درسی» و حتی در ادبیات روزمره مردم جاری شده‌اند. نسل‌هایی در ایران بزرگ شده‌اند که به آنها گفته شده اگر آزادی بیایدء آیران نابود می‌شود؛ اگر قدرت مطلقه ترک بردارد» کشور تجزیه می‌شود؟ اگر مردم آزادانه انتخاب کنند» آشوب ی‌نشیند. چنین ترمی» حتی اگر ریشه در واقعیت نداشته باشد» در ذهن و روان جامعه به شکل یک حقیقت تثبیت شده رشد می‌کند.

باید درک کرد که ترس از آزادی در ایران تنها «میل به امنیت» نیست؛ بلکه «ترس از مسئولیت» است» ترس از آینده‌ای ناشناخته» ترس از خلاً قدرت» ترس از تکرار تاریخ» ترس از فروپاشی» ترس از اینکه ملت دوباره هزینه‌ای تاریخی بپردازد بدون آنکه بداند پایان مسیر کجاست. اما این ترس‌ها» هرچند قدرتمند» تنها بخشی از واقعیت‌اند. واقعیت دیگر این است که استبداد» به‌جای آنکه جامعه را از آشوب نجات دهد»ء خود بزرگ‌ترین منبع آشوب» مهاجرت» فقر» فساد» ناامنی و بی‌ثباتی است. آنچه ایران امروز با آن مواجه است--اقتصاد فروریخته» حکمرانی ناکارآمد» جنگ‌های نیابتی» انزوای جهانی» بحران مشروعیت-نتیجه ترس از آزادی نیست؛ نتیجه ادامه حکومت استبدادی است.

درک این واقعیت» اولین گام در مسیر گذار است. گذار فقط یک تحول سیاسی نیست؛ گذار یک تحول روانی است. جامعه باید بتواند خود را از زنجیری که سال‌ها ذهن او را بسته رها کند. این زنجیر همیشه آهن نیست؟ گاهی عادت» گاهی ترس» گاهی تبلیغات» وگاهی خستگی تاریخی است. اما حتی سنگین‌ترین زنجیرها هم روزی شکسته می‌شوند؟ نقطه‌ای یی‌رسد که جامعه دری‌یابد هزینه ماندن در وضع موجودء سنگین‌تر از هزینه حرکت به سوی آزادی است.

گذار ایران نه تقلیدی از گذشته کشورهای دیگر است و نه تکرار تجربه آنها. اما مانند همه ملت‌هایی که از استبداد عبور کرده‌اند» ایران نیز باید با لحظه حقیقت روبه‌رو شود: لحظه‌ای که جامعه دری‌یابد آزادی» تنها گزینه پرهزینه نیست؛ بلکه تنها گزینه ممکن برای نجات آینده است.

بخش‌های از درون ما که هنوز از نور آزادی ی‌ترسند.

فصل دوم - چگونه استبداد ترس از آزادی را می‌سازد؟

مهندمی هراس» شکل‌دهی ذهن جمی و ساختن شهروند وابسته

هیچ حکومتی تنها با اسلحه و نیروهای امنیق برجا نمی‌ماند. دوام یک حکومت اقتدارگرا در هنر ظریف‌تری نهفته است :توانایی در ساختن هراس» شکل دادن به تصویرهای ذهنی» و ایجاد وابستگ روانی در میان مردم .قدرت سیاسی اگر تنها به زور متی باشد» سرنگون‌اش محتمل و حتی سریع است؛ اما قدرتی که بتواند خود را در ذهن مردم جای دهدء اگرچه ظالم و ناکارآمد باشدء سال‌ها وگاه دهه‌ها دوام می‌آورد.

جمهوری اسلای از همان نخستین روزهای پس از انقلاب» فهمید که برای حفظ قدرتء» باید نه تنها نهادهای سیاسیء نظای و اقتصادی را کنترل کند»ء بلکه باید «روح جممی» جامعه را نیز در اختیار بگیرد. این کنترل نه با اجبار مستقیم» که از طریق مهندسی ترس انجام شد؛ ترسی چندلایه که در مدارس» رسانه‌هاء منابر» ادبیات رسمی» و حتی در زندگ روزمره مردم جاری شد. استبداد به‌طور طبیی از آزادی ی‌ترسد» زیرا آزادی یعنی امکان انتخاب» امکان اعتراض» امکان نقد» و امکان تغییر. بنابراین استبداد برای بقای خود باید کاری کند که مردم نیز از آزادی بترسند. جامعه‌ای که از آزادی بترسدء در برابر استبداد مقاومت نمی‌کند؛ بلکه برای ادامه ظلمء به دنبال توجیه می‌گردد. این همان نقطه‌ای است که حکومت موفق می‌شود شهروند وابسته تولید کند؛ شهروندی که نه تنها سرکوب می‌شود» بلکه به شکلی ناخودآگاه با سرکوب سازگار می‌شود تا از مواجهه با ناشناخته‌ها

جمهوری اسلای این فرآیند را در چهار دهه به شکلی حیرت‌انگیز پیش برد. ترس از آزادی» در ایران یک اتفاق نیست؛ یک پروژه است. پروژه‌ای که لایه‌های عمیق و تودرتویی دارد. در نخستین مرحله» حکومت آزادی را معادل آشوب معرف کرد. آزادی» که در بسیاری جوامع نشانه رشد و شکوفایی استء» در ادبیات جمهوری اسلامی به نماد بی‌عفتی» جنگ داخلیء فروپاشی خانواده و دخالت دشمنان خارجی تبدیل شد. قدرت‌های استبدادی معمولا از آینده «پس از خود» تصویری هولناک ارائه می‌کنند» زیرا ی‌دانند اگر مردم آینده را روشن‌تر از حال تصور کنندء دیگر وفاداری با سکوت نمی‌کنند. ایران در این زمینه نمونه بارزی است. کافی است به برنامه‌های تلویزیونی رسمی» کتاب‌های درسی یا سخنان مسئولان نگاه کنیم تا ببینیم چطور مرگ» نابودی» تجزیه کشورء یا حمله نظای دائماً به مردم یادآوری می‌شود. چنین تکراری» حتی اگر مبتنی بر واقعیت نباشد» به مرور زمان اثر خود را بر ناخودآگاه جممی می‌گذارد. مرحله دوم تولید شهروندٍ وابسته است. قدرت مستبد می‌کوشد مردم را از ابتدایی‌ترین انتخاب‌ها محروم کند تا حس تصمیم‌گیری در آنان فرسوده شود. اگر فرد نتواند در مورد مدل پوشش» سبک زندگ» موسیقی یا خواندن یک کتاب تصمیم

بگیرد» چگونه می‌تواند خود را سزاوار تصمیم‌گیری دریاره اداره کشور بداند؟ شهروندی که سال‌ها در کوچک‌ترین امور زندگ‌اش ناتوان شده» طبیی است که از لحظه تصمیم‌گیری دریاره آینده کشور بترسد.

این همان جایی است که سرکوب بیرونی به سرکوب درون تبدیل می‌شود. فرد دیگر برای آزادی نجنگد» زیرا باور دارد که یا لیاقت آن را ندارد یا آزادی او را در برابر بار سنگین مسئولیت تنها می‌گذارد.

مرحله سومء بی‌اعتماد کردن مردم نسبت به یکدیگر است. استبداد زمانی پایدار می‌ماند که مردم به هم اعتماد نکنند. وقتیق روابط اجتماعی فرو بپاشدء امکان سازمان‌دهی جنیش‌های مدنی» تشکیل گروه‌های فکری» یا تلاش جمی کاهش ی‌پابد. جمهوری اسلامی این بی‌اعتمادی را از طریق ایجاد شکاف‌های متعدد--دینی» قوی» جنسیتی» سیاسی و طبقاتی--تقویت کرده است. جامعه‌ای که در آن افراد به یکدیگر اعتماد ندارندء در لحظه حقیقت دچار تردید می‌شود. چنین جامعه‌ای به جای اینکه با جسارت به استقبال آزادی برودء در برابر آن مکث می‌کند» محتاط می‌شود وگاهی عقب ی‌نشیند. مرحله چهارمء استفاده از نمونه‌های انتخابی از کشورهای دیگر است. جمهوری اسلای با دقت کشورهایی را انتخاب می‌کند که گذار آنها با جنگ یا دخالت خارچی همراه بوده--مانند لیی یا عراق--و آنها را به عنوان «نمونه‌های آزادی» معرف می‌کند. در حالی که همان حکومت» هرگز دریاره کشورهای موفق درگذار, مانند جمهوری چک» لهستان» استونی» شیلی» آرژانتین یا اندونزی سخن نمی‌گوید. انتخاب گزینشی نمونه‌هاء و تکرار آنها در طول سالیان» تصویری نادرست از گذار در ذهن مردم ایجاد می‌کند. ذهنی که سال‌ها با چنین تصویرسازی‌هایی مواجه شود» طبیمی است که نسبت به آزادی تردید کند.

مرحله پنجم» بزرگ‌نمایی ناتوانی مردم است. یک از شگردهای همه حکومت‌های اقتدارگرا این است که به مردم القا کنند تواناییی اداره خود را ندارند. این پیام ممکن است آشکار یا ضمنی باشده» اما اثر آن عمیق است. وقتی یک نسل وحتی دو نسل چنین پیام‌هابی را می‌شنوند» بخشی از جامعه می‌پذیرد که تنها یک قدرت مطلقه م‌تواند کشور را اداره کند. این پذیرش» بزرگ‌ترین سرمایه حکومت استبدادی است: سرمایه‌ای که به جای زور از باور تغذیه می‌کند.

اما در همان لحظه که حکومت چنین باوری ی‌سازد» حقیقت دیگری در زیر پوست جامعه رخ می‌دهد. مردم» به‌رغم همه این مهندمی‌هاء به شکل تجربی ی‌بینند که استبداد نه تنها مانع هرج‌ومرج نیست» بلکه خود بزرگ‌ترین منبع آن است. اقتصاد فروباشیده» مهاجرت پی‌سابقه» فساد ساختاری» جنگ‌های نیابتی» ناامنی منطقه‌ای» و بحران مشروعیت همه نشانه‌هایی از آن است که حکومت استبدادی» برخلاف ادعاهایش؛ نه نظم ایجاد می‌کند و نه ثبات.

در اینجا تناقضی شکل ی‌گیرد: مردم از آزادی ی‌ترسند» اما هم‌زمان از ادامه استبداد نیز آسیب ی‌بینند. این تناقض» جامعه را به نقطه حساس تاریخ ی‌رساند؟ نقطه‌ای که ارزیابی واقی از «هزینه آزادی» و «هزینه ادامه استبداد» آغاز می‌شود. تجربه ملت‌ها نشان داده است که از این نقطه به بعد» جریان آزادی‌خواهی قابل توقف نیست.

ترس از آزادی در ایران» اگرچه ساخته و پرداخته دستگاه قدرت است» اما مطلق و دائمی نیست. این ترس» مانند هر هیجان انسانی دیگر» در برابر حقیقت» تجربه و آگاهی می‌تواند عقب‌نشینی کند. استبداد م‌تواند به مردم بگوید آزادی خطرناک است» اما نمی‌تواند برای همیشه پنهان کند که خطر واقی» همان وضعیتی است که کشور در آن گرفتار شده است.

فصل دوم توضیح داد که چگونه استبداد ترس از آزادی را تولید می‌کند» اما پرسش بعدی مهم‌تر است :چرا برخی ملت‌ها بر این ترس غلبه می‌کنند و برخی دیگر در برابر آن متوقف می‌شوند؟ پاسخ این پرسش» ما را به قلب بحث گذار ایران می‌برد.

فصل سوم - ترس از آزادی در روان جمیی ایرانیان

زخم‌های تاریخی» تجربه انقلاب» سایه جنگ و بحران اعتماد

هیچ ملتی در خلاً روانی زندگ نمی‌کند. هر جامعه‌ای روحی دارد که از حافظه تاریخی» تجربه‌های مشترک» شکست‌هاء امیدها و زخم‌های جمی شکل ی‌گیرد. روان جمی ایرانیان نیز از این قاعده مستثنا نیست. جامعه ایران به‌ویژه در سده گذشته تجربه‌هایی پشت سر گذاشته که هر کدام لایه‌ای از هراس» احتیاط و تردید را در آن رسوب داده است. برای فهم دقیق ترس از آزادی در ایران» باید این لایه‌ها را یک یک شناخت؛ زیرا هیچ ملتی از آزادی نمی‌گریزد مگر آنکه در خاطره تاریخی خود تجربه‌هایی داشته باشد که آزادی را به سایه‌ای ناشناخته» پرمخاطره وگاهی هولناک تبدیل کرده باشد.

یک از عمیق‌ترین زخم‌هایی که بر روان جمی ایرانیان نشسته»ء تجربه انقلاب ۱۳۵۷ است؛ انقلابی که با امید آغاز شد اما با حاکمیت ایدئولوژیک» سرکوب» جنگ» تحقیر ملی و بحران‌های پیایی پایان یافت. بسیاری از ایرانیان» حتی آنهایی که امروز با جمهوری اسلای مخالف‌اندء» هنوز از آن دوره زخمی در دل دارند. این زخم به آنان می‌گوید: «تغییر ممکن است زییا آغاز شودء اما پایانش می‌تواند تاریک باشد.» همین خاطره تاریخی» حتی اگر به‌طور آگاهانه در ذهن مردم نباشد»ء در ناخودآگاه آنان جای گرفته و در لحظه تصمیم‌گیری جمیی» خود را به شکل تردید نشان می‌دهد.

ترس از تکرار تاریخ» یک از قدرتمندترین نیروهای روانی بشر است. حتی اگر شرایط امروز با گذشته هیچ شباهتی نداشته باشدء سایه خاطره‌ها می‌تواند آینده را مبهم کند. ایرانیان می‌پرسند: «اگر دوباره تغیبر کنیم چه؟ اگر اشتباه کنیم چه؟ اگر آینده باز هم دچار انحراف شود؟» این پرسش‌ها واقی‌اند؟ اما بازدارندگ آنها تنها زمانی خطرناک می‌شود که به‌جای الهام از گذشته برای ساختن آینده‌ای بهتر» به ابزاری برای سکون و پذیرش ادامه وضعیت موجود تبدیل شود.

انقلاب ۵۷ تنها زخم این ترس نیست. جنگ هشت‌ساله با عراق» که بسیاری از نسل‌ها را درگیر کرد» تاثیری عمیق‌تر از آن دارد که در تحلیل‌های رسمی دیده می‌شود. تجربه جنگ همیشه در جوامع ترمی پنهان از «ناامنی» ایجاد می‌کند» ترسی که بعدها به احتیاط در برابر تغییر سیاسی تبدیل می‌شود. برای مردی که سال‌ها در سایه آژیر خطرء پناهگاه» خاکریز و شهادت‌نامه‌ها زند کرده‌اند» امنیت به ارزش حیاق‌تری تبدیل می‌شود. حتی اگر امنیت موجود ظاهری و شکننده باشد» ذهن جمیی آن را به نبود امنیت در گذشته ترجیح می‌دهد. این ترجیح همیشه عقلانی نیست»ء اما کاملاً انسانی است.

از سوی دیگرء مهاجرت میلیونی ایرانیان--موج‌هایی که در چهار دهه شکل گرفته--کالبد جامعه را زخمی کرده است. هر موج مهاجرت» بخشی از انرژی» اعتماد و تواناییی ساختن را از جامعه ی‌گیرد. خانواده‌هایی که عزیزانشان را از دست داده‌اندء یا فرزندانی که سال‌ها پدر و مادر خود را تنها از طریق تماس تصویری دیده‌اند» مفهوی عمیق از «گسست» را تجربه کرده‌اند. این گسست به جامعه ی‌گوید: «تغیبر هزینه دارد؛ هزینه‌ای سنگین که شاید تحمل آن برای همه ممکن نباشد.» چنین فقدان‌هایی» حتی اگر سیاسی نباشندء تاثیر سیاسی عمیقی ی‌گذارند. جامعه‌ای که زخمی استء از هر حرکت جدیدی محتاط‌تر ۸ می‌شود.

اما یک از مهم‌ترین عوامل شکل‌دهنده ترس از آزادی در ایران» فروباشی اعتماد اجتماعی است. اعتماد» ستون فقرات هر جامعه‌ای است که ی‌خواهد به‌سوی آزادی حرکت کند. بدون اعتماد» هیچ حرکت جمیی» هیچ سازمان‌دهی مدنی» هیچ ائتلاف ملی» و هیچ گذار آرام و موفقی ممکن نیست. جمهوری اسلامی» از نخستین سال‌های استقرار خودء با ایجاد شکاف‌های سیاسی» دینی» قومی و طبقاتی» اعتماد میان مردم را تضعیف کرده است. شک و بدگمانی» جای همبستگی را گرفته و هر ایرانی به تجربه آموخته که «مواظب باش»» «اعتماد نکن»» «نمی‌دانیم چه کسی با کیست». چنین فضایی» فرد را به سمت انزوا ی‌کشاند؛ و انزوا دشمن آزادی است.

وقتی جامعه‌ای احساس کند تنهاستء یا نمی‌تواند به همسایهء همکار یا حتی دوست خود اعتماد کند» حرکت جممی ممکن نمی‌شود. آزادی نیازمند همکاری است؛ نیازمند این باور جممی که «همه ما می‌توانیم کشور را بهتر از این اداره کنیم.» اما وقتی استبداد موفق می‌شود مردم را از یکدیگر بترساند» دیگر نیازی به ترساندن آنها از آزادی ندارد؛ آنان خود به‌طور طبیی به‌سوی احتیاط می‌روند. این همان موفقیی است که جمهوری اسلای در آن مهارت یافته است.

لایه دیگر این ترس» تجربه شکست پروژه‌های بزرگ سیاسی و اجتماعی است. از اصلاحات نیم‌بند گرفته تا اعتراضات گسترده» جامعه ایران بارها تلاش کرده که خود را نکان دهد اما هر بار با دیوار سخت قدرت و انفعال بین‌المللی مواجه شده است. این شکست‌ها به مردم آموخته که تغییر آسان نیست. اما بدتر از این» به برخی آموخته که شاید تغییر ممکن نباشد. این باور» هرچند نادرست» یی از خطرناک‌ترین پیامدهای استبداد طولانی‌مدت است :احساس ناتوای جمی.

احساس ناتوانی جمی» بر خلاف واقعیت تاریخی ایران است. کشوری با این تمدن» این ظرفیت انسانی» این مهاجران نخبه» و این تجربه‌های مدنی» هرگز ناتوان نبوده است. اما استبداد» هنگامی که ذهن‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهد» تصویری تحریف‌شده از خود و از ملت به نمایش می‌گذارد. این تصویر تحریف‌شده» وقتی با شکست‌های کوچک و بزرگ گره می‌خوردء» نیروی بازدارنده‌ای ایجاد می‌کند که مانع جسارت جامعه می‌شود.

در نهایت» سایه‌ای که همواره بر سر ایران وجود داشته» ترس از فروپاشی است. این ترس بیش از آنکه محصول تجربه واقی باشد» نتیجه تبلیغات حکومتی و نمونه‌سازی‌های انتخابی از خاورمیانه است. جمهوری اسلامی با اشاره مکرر به لییء عراقء سوریه و یمن» تصویری ساخته که گوبی هر گذار سیاسی در ایران به چنین فاجعه‌هایی منجر خواهد شد. در حالی که همان حکومت» هرگز به مردم نمی‌گوید که ایران از نظر ساختار دولت-ملت» تنوع قومی» ظرفیت نخبگانی»ء طبقه متوسطء سابقه اداری» و تجربه مدرن‌سازی هیچ شباهتی به آن کشورها ندارد. حقیقت این است که ایرانء اگر گذار سیاسی داشته باشدء احتمال آنکه شبیه اروپای شرق» آمریکای جنوبی یا اندونزی شود بسیار بیشتر است؟؛ اما ذهنی که سال‌ها با تصویرسازی‌های هولناک تغذیه شده» به‌طور طبیی از عبور می‌هراسد.

ترس از آزادی» در روان جمی ایرانیان ترکیی از همه این عوامل است: خاطره انقلاب» زخم جنگ» مهاجرت‌های سنگین» فروباشی اعتماد اجتماعی» شکست پروژه‌های تغییرء و سایه دائمی فاجعه‌انگاری. اما باید توجه داشت که همین روان جممیء در سال‌های اخیر نشانه‌های روشیی از تغییر و بلوغ نشان داده است. جنبش «زن» زندگ» آزادی» یک از بزرگ‌ترین لحظات تولد آگاهی در تاریخ معاصر ایران بود. جامعه‌ای که سال‌ها از ابراز احساسات جمیی محروم شده بودء ناگهان دریافت که قدرت واقی در دست خود اوست. زنان» جوانان» و بخش‌هایی از جامعه که پیش‌تر خاموش بودندء به مرکز تحولات آمدند و نشان دادند که ایران هنوز زنده است؟؛ هنوز توان حرکت دارد؛ هنوز ظرفیت آزادی را در جان خود نگه داشته است.

ترس از آزادی اگرچه هنوز بخثی از روان جمی ایران است» اما این ترس دیگر مطلق نیست. جامعه ایران در آستانه نقطه‌ای است که حقیقت را آشکار می‌کند :هزینه ادامه وضع موجودء سنگین‌تر از هزینه آزادی است.

این فصل ما را به پرسشی مهم ی‌رساند: اگر ترس از آزادی در ایران این‌چنین ریشه‌دار است» ملت‌هایی که تجربه مشابه داشته‌اند چگونه بر این ترس غلبه کرده‌اند؟ پاسخ این پرسش» مسیر آینده ایران را روشن‌تر می‌کند و ما را به فصل چهارم می‌برد.

فصل چهارم - تجربه ملت‌ها در غلبه بر ترس از آزادی

از اروپای شرق تا آمریکای لاتین» آفریقای جنوبی و اندونزی

ترس از آزادی» پدیده‌ای منحصر به ایران نیست. تاریخ جهان سرشار از ملت‌هایی است که دهه‌ها زیر سایه حکومت‌های توتالیتر» نظامی» ایدئولوژیک یا قبیله‌ای زیسته‌اند و هنگای که به آستانه گذار رسیدند» ناگهان با موجی از تردید و پرسش‌های

هراس آور روبه‌رو شدند:

»اگر کشور فرویپاشد چه؟ اگر جنگ شود؟ اگر آزادی باعث آشوب شود؟ اگر دشمنان سوءاستفاده کنند؟« این پرسش‌ها در دهه ۱۹۸۰ در ارویای شرق» در دهه ۱۹۹۰ در آمریکای جنوبی» در دهه ۲۰۰۰ در اندونزی» و در دهه پایانی قرن بیستم در آفریقای جنویی شنیده شد. در همه این کشورهاء ترس از آزادی واقی بود. مردم محتاط بودند» آسیب‌دیده بودندء و نمی‌خواستند دوباره در دام انقلابی خونین یا جنگ داخلی گرفتار شوند. اما واقعیت تاریخی چیز دیگری می‌گوید :ملت‌هایی که توانستند بر این ترس پیروز شوندء نه تنها دچار هرج‌ومرج نشدندء بلکه پس از گذارء وارد دوران شکوفایی» رشد اقتصادی» ثبات سیاسی و بازسازی اجتماعی شدند. این فصل» مطالعه‌ای است بر همین تجربه‌ها؛ تجربه‌هایی که می‌توانند مسیر آینده ایران را روشن‌تر کنند.

اروپای شرق: آزادی پس از نیم قرن تاریی

تصویری که امروز از اروبای شرق در ذهن داریم» تصویر کشورهایی با اقتصاد پویاء ثبات سیاسی» رسانه‌های آزاد و جامعه مدنی گسترده است. اما نسل‌های پیش از آنان» در جهانی تاریک‌تر زندگ کردند. لهستان» مجارستان» چکسلوای» آلمان شرق» بلغارستان و رومانی همه تحت سلطه رژیم‌هایی بودند که آزادی را گناه» اعتراض را خیانت» و دموکراسی را امری بی‌معنا معرفی می‌کردند. مردم از پلیس مخفی می‌ترسیدند؛ از اینکه همسایه خبرچین باشد؛ از اینکه یک جمله اشتباه سرنوشتشان را تغییر دهد.

با این حال» هنگامی که دیوار برلین فرو ریخت» اتفاق رخ داد که بسیاری از مردم امروز ایران نیاز دارند آن را بدانند :هیچ‌کدام از این کشورها فرو نریختند .هیچ کدام تجزیه نشدند. هیچ‌کدام وارد جنگ داخلی نشدند. ترمی که در ذهن مردم آن کشورها ساخته شده بودء» بیشتر یک ترس روانی و تبلیغاتی بود تا یک ترس مبتنی بر واقعیت.

پس از سقوط کمونیسم» حتی کشورهایی که فقیرتر و کوچک‌تر بودند--مانند استون با اسلوای--توانستند نظام سیاسی خود را بازسازی کنند. در کمتر از یک دههء لهستان از ی از فقیرترین کشورهای اروبا به موتور رشد اقتصادی قاره تبدیل شد. جمهوری چک به یی از جذاب‌ترین مقاصد سرمایه‌گذاری در اروپا بدل گردید. استونی» که زمانی بخش فراموش‌شده امپراتوری شوروی بودء امروز یی از دیجیتالی‌ترین و آزادترین کشورهای جهان است.

آنچه مردم اروبای شرق را نجات داد» صرفاً اراده سیاسی نبود؛ غلبه بر ترس از آزادی بود. آنان پذیرفتند که آینده ناشناخته است» اما فهمیدند که ماندن در تاریی گذشته» مطمئن‌ترین راه برای نابودی کامل است.

آمریکای جنوبی: از دیکتاتوری‌های خوئین تا دولت‌های پاسخ‌گو شیلی» آرژانتین» برزیل و اروگوثه روزی تحت حکومت نظامیان و دیکتاتورهایی زندگ می‌کردند که آزادی را تهدیدی برای امنیت ملی معرفی می‌کردند. کودتاء قتل‌عام» شکنجه» و سرکوب مخالفان» بخشی از زندگ روزمره این کشورها بود. ترس از آزادی در این کشورها به‌قدری ریشه‌دار بود که بسیاری از مردم سال‌ها باور داشتند ننها یک قدرت سخت می‌تواند کشور را اداره کند.

شیلی تحت سلطه پینوشه» نمونه‌ای بارز است. پینوشه سال‌ها هشدار ی‌داد اگر آزادی بیاید» کشور به سمت جنگ داخلی یا اقتصاد فروباشیده خواهد رفت. اما واقعیت تاریخی دقیقاً برعکس رخ داد. هنگامی که مردم شیلی در رفراندوم سال ۱۹۸۸ «نه» گفتندء کشور نه تنها فرو نریخت» بلکه طی سال‌های بعد یک از باثبات‌ترین دموکرامی‌های دنیا شد. اقتصاد آن‌چنان رشد کرد که طبق آمار بانک جهانی» درآمد سرانه شیلی امروز بیش از دو برابر دوران دیکتاتوری است. در آرژانتین نیز همین روند دیده شد. کشوری که دهه‌ها زیر دست ژنرال‌ها رنج کشیدء پس از گذار به سمت دموکراسی» وارد دوره‌ای شد که با وجود چالش‌هاء ساختارهای آزادی‌خواهانه در آن ردشه دواند. مردم یاد گرفتند مسئولیت تصمیم‌های خود را بپذیرند؛ همان چیزی که استبداد از آن ی‌ترسد.

درس آمریکای جنوبی برای ایران این است:

آزادی» حتی اگر از دل شکست‌ها عبور کند» آینده‌ای روشن‌تر از استبداد ی‌سازد.

آفریقای جنوبی: زمانی که آزادی بر سایه نفرت غلبه کرد

آفریقای جنوبی در پایان قرن بیستم یک از پیچیده‌ترین شرایط گذار در جهان را تجربه کرد. کشور دوباره بود: سیاهان و سفیدانء خاطره‌های تلخ خشونت‌های طبقاتی» و دهه‌ها تبعیض نژادی. همه آمادی انفجار را داشتند. بسیاری از تحلیل‌گران آن زمان باور داشتند که سقوط آپارتاید منجر به جنگ داخلی خونین خواهد شد. حت برخی کشورهای غربی تصور می‌کردند آفریقای جنوبی پس از آزادی تجزیه خواهد شد. اما چه شد؟

نه جنگ شده نه تجزیه» نه فروباشی. اتفاق که رخ دادء پیروزی اعتماد بر ترس بود.

پیروزی اراده اخلاق بر نفرت انپاشته. پیروزی خرد جمیی بر محاسبات سرد سیاسی.

رهبری نلسون ماندلا و نهادهایی مانند «کمیسیون حقیقت و آشتی»» جامعه را به‌سمت سازندگ هدایت کرد. آزادی در آفریقای جنوبی» نتیجه یک انقلاب خشمگین نبود؟ نتیجه یک بلوغ جمی بود. این تجربه نشان می‌دهد که گذار موفق» حتی در دشوارترین شرایط» ممکن است--اگر مردم باور کنند که آینده ارزش ساختن دارد و اگر نیروی اخلاق بر ترس غلبه کند.

اندونزی: یک ملت مسلمان که بر ترس‌های خود پیروز شد

اندونزی بزرگ‌ترین کشور مسلمان جهان است. سال‌ها تحت حکومت سوهارتی آزادی در این کشور جرم تلقی می‌شد. مردم از هر تغییری می‌ترسیدند و حکومت پیوسته هشدار ی‌داد که اگر استبداد سقوط کند» کشور دچار تجزیه خواهد شد. اما در سال ۱۹۹۸ هنگای که موج اعتراضات مردیی و بحران اقتصادی ساختار قدرت را لرزاند» مردم فهمیدند که ادامه وضع موجود دیگر ممکن نیست. سوهارتو سقوط کرد و اندونزی وارد دوره‌ای تازه شد.

یک دموکرامی بزرگ و پایدار بود. امروز اندونزی نه تنها قدرتی باثبات در آسیاستء بلکه الگوبی برای کشورهای مسلمان است که نشان می‌دهد گذار به دموکرامی نه تنها با ارزش‌های فرهنگ آنها سازگار است» بلکه موتور پیشرفت ملی می‌شود.

اندونزی نشان داد مسلمان بودن و آزادی‌خواهی ناسازگاری ندارند؛ و مهم‌تر از آن» نشان داد که جامعه‌ای که دهه‌ها از آزادی می‌ترسیده» می‌تواند در مدت کوتاهی یاد بگیرد آزادی را زندگ کند.

درس مشترک همه این کشورها

همه این ملت‌هاء در لحظه گذان ترسیده بودند. همه از آینده ی‌ترسیدند. همه تردید داشتند. همه خاطره شکست و خشونت داشتند. اما یک نقطه در همه آنها مشترک بود در لحظه حقیقت پذیرفتند که هزینه ماندن در استبداد» از هزینه رفتن به‌سوی آزادی بیشتر است.

این همان نقطه‌ای است که ایران نیز به آن رسیده است.

فصل پنجم - ایران و آینده‌اش

چرا گذار به آزادی برای ایران نه‌تنها ممکن» بلکه ضروری و گریزناپذیر است

هیچ ملتی در تاریخ به نقطه گذار نرسیده مگر آنکه هم‌زمان دو حقیقت را با تمام وجود حس کرده باشد: نخست اینکه ادامه وضع موجود دیگر ممکن نیست»ء و دوم اینکه آینده» هرچند ناشناخته» ظرفیت روشن‌تری از گذشته دارد. ایران امروزء دقیقاً در این نقطه قرار دارد؛ نقطه‌ای که در آن واقعیت‌های سیاسی» اقتصادی» فرهنی و روانی جامعه یک صدا ی‌گویند :ایران یا باید تغییر کند» یا فرسودگی و فروباشی تدریجی را تحمل خواهد کرد. گذار در ایران نه به‌خاطر آرمان‌خواهی روشنفکران» نه به‌خاطر فشار خارجی» و نه حتی به‌خاطر نارضایی گسترده مردم؛ بلکه به‌خاطر «ضرورت تاریخی» شکل ی‌گیرد. وقتی ضرورت سخن ی‌گویدء حتی قدرتمندترین حکومت‌ها نیز قادر به جلوگیری از آن نیستند. تاریخ نشان داده که استبدادها اغلب زمانی فرو ی‌رپزند که هنوز تصور می‌کنند مسلطاند؛ اما زیر پوست جامعه» چیزی تغیبر کرده که بازگشت ‌پذیر نیست. در ایران» این نقطه تحول همان لحظه‌ای بود که جامعه دریافت مشکل کشورء نه در مدیریت‌های کوتاه‌مدت» نه در جناح‌هاء و نه در سیاست‌های اقتصادی استء بلکه در ساختار حکمرانی است. مردم فهمیدند که شما نمی‌توانید با سازوکار استبداد» جامعه‌ای آزاد بسازید؛ نمی‌توانید با بسته‌بودن» توسعه ایجاد کنید؛ نمی‌توانید با امنیتی‌سازی» اعتماد بیافرینید؛ و نمی‌توانید با سانسورء امید ایجاد کنید. این آگاهی جمی» بزرگ‌ترین سرمایه یک ملت است؛ سرمایه‌ای که هیچ قدرتی نمی‌تواند آن را نابود کند. دلایل ضرورت گذار ایران در چند محور بزرگ ریشه دارد. نخستین محورء فرسودگ ساختارهای حکمرانی است. ساختارهای سیاسی جمهوری اسلای پس از چهار دههء نه تنها اصلاح‌پذیر نیستند» بلکه مسئولیتگریز شده‌اند. این حکومت نه توان حل بحران‌ها را دارد و نه اراده آن را. در چنین شرایطی» هر اصلاحی یا بی‌اثر می‌شود یا به ابزار جدیدی برای قدرت‌طلبی تبدیل می‌گردد. مردم این را باگوشت و پوست خود تجربه کرده‌اند. اعتراضات» انتخابات» امید به چهره‌های تازه» فشار افکار عموی-همه این روش‌ها بارها آزموده شده‌اند و نتیجه‌ای جز ناامیدی بیشتر نداشته‌اند.

دومین محورء فروباشی اقتصادی ساختاری است. اقتصاد ایران» مانند کشی‌ای است که در میان طوفان سرگردان شده» اما ناخدا و خدمه آن نه نقشه‌ای دارند و نه جهت مشخصی. تورم» بیکاری» فرار سرمایه» مهاجرت نخبگان» سقوط ارزش پول ملی» تحریم‌هاء فساد گسترده و بی‌ثبای سیاسی» همگی نشانه‌هابی هستند که ی‌گویند این کشت نمی‌تواند در مسیر کنونی ادامه دهد. چنین اقتصادی توانایی تولید امید ندارد؛ در مقابل» هر روز بر ترس‌های جامعه ی‌افزاید. اقتصادی که تنها راه بقای آن» فشار بر مردم» کاهش کیفیت زندگ» و تکیه بر درآمدهای غیرمولد است» دیر یا زود به نقطه بی‌بازگشت ی‌رسد. ایران» نزدیک به همین نقطه است.

سومین محورء تحول نسلی است. در ایران» نسلی ظهور کرده که حاضر نیست در زندان ذهنی نسل‌های پیشین زندگ کند. نسلی که جهان را می‌شناسد» ارتباطات جهانی دارد» زان می‌داند» آزاد فکر می‌کند» و این اسارت طولانی‌مدت را طبیی نمی‌بیند. این نسل نه تنها آزادی می‌خواهد» بلکه آزادی را در جان خود تجربه کرده است حتی اگر جسم او در چهارچوب‌های تحمیلی گرفتار باشد. جنیش «زن» زندگ» آزادی» فقط یک اعتراض سیاسی نبود؛ نشانه یک تغییر تمدنی بود. این نسل اکنون موتور اصلی گذار است و هیچ حکومتی نمی‌تواند با ابزارهای قرن گذشته» نسلی را مهار کند که با فرهنگ و تکنولوژی قرن بیست‌ویکم رشد کرده است.

چهارمین محورء فروپاشی مشروعیت اخلاق حکومت است. حکومت‌ها زمانی پایدار می‌مانند که مشروعیت داشته باشند- حتی اگر مشروعیتشان نسبی یا ایدئولوژیک باشد. جمهوری اسلای در این حوزه ضریه‌ای خورده که جبران‌پذیر نیست. نسل جوان» این حکومت را نه به‌عنوان یک مرجع» بلکه به‌عنوان مان بر سر راه آزادی» توسعه و زندگ شایسته می‌شناسد. در این مرحله» سرکوب نتیجه معکوس می‌دهد. سرکوب» نه مردم را تسلیم می‌کند و نه حرکت را خاموش. تنها فاصله میان ملت و

اما این ظرفیت‌ها در دام سیاست خارجی انزواگرایانه و ایدئولوژیک گرفتار شده‌اند. ایران به‌جای نقشآفرینی مثبت در منطقه و جهان» تبدیل به بازیگری شده که یا از آن گریزانند یا آن را تهدید ی‌دانند. این روند نه پایدار است و نه قابل اصلاح در چارچوب فعلی. برای ایران» گذار نه تنها یک خواست داخلی» بلکه یک ضرورت بین‌المللی و منطقه‌ای نیز هست. دنیای امروزء برای کشورهایی که در انزوا زندگ می‌کنند جایی ندارد؛ و ایران نمی‌تواند با سیاست‌های چهار دهه گذشته وارد دنیای فردا شود.

در نهایت» دلیل اصلی ضرورت گذار ایران» اصالت انسان ایرانی است. مردی با این تاریخ» این فرهنگ» این اراده» این هوش و این توانایی» سزاوار حکومتی هستند که آنان را خسته نکندء فرسوده نکندء فقیر نکند» منزوی نکند» و آینده را از آنان نگیرد. ایران کشوری است که اگر از سایه استبداد بیرون بیاید» می‌تواند ظرف یک نسل تبدیل به یک از پیشرفته‌ترین کشورهای منطقه شود؛ همان‌طور که نمونه‌های متعددی در جهان نشان داده‌اند.

خواست زندگ» نمی‌تواند برای همیشه در قفس بماند. تاریخ نشان داده که ملت‌هاء زود با دیر به لحظه‌ای می‌رسند که ترس آنان کوچک‌تر از امیدشان می‌شود. ایران اکنون به این

گذار ایران» برخلاف آنچه حکومت تبلیغ می‌کندء نه خطرناک‌تر از ادامه وضع موجود است و نه معادل شکنندگ. برعکس» گذار تنها مسیری است که زندگ» توسعه» امنیت و امید را به ایران بازی گرداند. گذار یمن بازگشت ایران به خودش؟ یعنی بازگشت ایران به قرن بیست‌ویکم؛ یعنی رهابی از زنجیری که سال‌ها بر ذهن و جان مردم افتاده بود.

این فصل نقطه اتصال آگاهی تاریخی با ضرورت‌های امروز است. در فصل‌های بعدی» مسیر این گذار ویژگ‌های گذار موفقء و نقش مردم» نخبگان» نیروهای مدنی و جامعه جهانی را به‌طور مفصل بررسی خواهیم کرد.

فصل ششم - ارزش آزادی

چرا آزادی از همه هزینه‌ها بزرگ‌تر» عمیق‌تر و سودمندتر است

آزادی» شاید کهن‌ترین آرزوی بشری باشد. از لحظه‌ای که انسان توانست بایستدء نگاه کند» فکر کند و انتخاب کند» مسئله آزادی در وجود او شکل گرفت. هیچ انسانی خلق نشده که خواهان اسارت باشد؛ حتی آنان که ظاهراً از قیدویندها دفاع می‌کنندء در عمق وجودشان اشتیاق رهایی را حمل می‌کنند. اما آزادی» بر خلاف تصور بسیاری» یک مفهوم سیاسی خشک نیست. آزادی» بخشی از هستی انسان است. آزادی برای انسان همان چیزی است که اکسیژن برای تن است: اگر باشدء قدرش را شاید ندانیم؛ اما اگر نباشدء همه آنچه داریم بی‌معنا می‌شود.

در طول تاریخء ملت‌های بسیاری در راه آزادی قربانی داده‌اند» اما هیچ ملتی که آزاد شده» آرزو نکرده به دوران پیش از آزادی بازگردد. این یک حقیقت جهان‌شمول است. اما چرا آزادی چنین ارزشی دارد که هیچ هزینه‌ای را بی‌ارزش نمی‌کند؟

پاسخ این پرسش را باید نه در سیاست» بلکه در طبیعت انسان جست‌وجو کرد.

در ذات هر انسان» نیرویی هست که او را به سمت انتخاب و تجربه هدایت می‌کند. انسان» برخلاف هر موجود دیگری» با توانایی «تصمیم گیری» متولد می‌شود. آزادی یعنی همین توانایی؟ توانایی اینکه انسان بتواند بگوید «این من هستم» و این انتخاب من است«. در جامعه‌ای که آزادی وجود نداردء انسان مجبور است نقش‌هایی را بازی کند که انتخاب او نیستند. او در چهره‌ای ظاهر می‌شود که با روحش یک نیست. حرف‌هایی ی‌زند که باورش نیست» سکوت می‌کند جایی که باید سخن بگویدء و رفتارهایی دارد

که از ترس» نه از آگاهی» شکل می‌گیرند.

در چنین جامعه‌ای» انسان‌ها زندگ می‌کنندء اما «زیست» نمی‌کنند. تنفس می‌کنند» اما «نفس» نمی‌کشند. به دنیا می‌آیند» اما «متولد» نمی‌شوند.

آزادی» انسان ر دوباره متولد می‌کند. آزادی» بازگشت انسان به خودش است.

این رویکرد انسانی و وجودی به آزادی» مهم‌ترین دلیل ارزشمندی آن است. آزادی تنها حق رای دادن یا رفت‌وآمد بدون منع نیست؛ آزادی یعنی اینکه انسان بتواند نسخه اصیل خودش باشد. جامعه‌ای که آزادی دارد» جامعه‌ای است که به شهروندانش اجازه می‌دهد استعدادهای واقی‌شان را شکوفا کنند. علمی که در

ایمان و معنویت ||ج-تنها در فضایی آزاد امکان شکوفایی دارند.

با این همه» مخالفان آزادی» همیشه به هزینه‌های آن اشاره می‌کنند: آشفتگ» اختلاف» تضاد منافع» اشتباه» مسئولیت‌پذیری. آنها ی‌گویند آزادی دردسر دارد. و البته که دارد. آزادی» هزینه دارد؟ اما باید این حقیقت بزرگ را دید که هزینه آزادی» هزینه رشد است» نه هزینه سقوط.

در مقابل» هزینه استبداد همیشه هزینه نابودی است» حتی اگر ظاهر آن آرام باشد. آزادی ممکن است به اختلاف نظر منجر شود؛ اما استبداد به خاموشی انسان‌ها ی‌انجامد. آزادی ممکن است باعث اشتباه شود؛ اما استبداد فرصت اصلاح را نابود می‌کند. آزادی ممکن است دوران گذار دشوار داشته باشد؛ اما استبداد جامعه را در دور باطل عقب‌ماندگی جاودانه گرفتار می‌کند. آزادی گاهی درد دارد؛ اما استبداد بیماری مزمنی است که تمام تار و پود جامعه را فرسوده می‌کند.

انسان آزاد» اشتباه می‌کند اما ی‌آموزد. انسان اسیر» حتی فرصت اشتباه هم ندارد؟ تنها سقوط می‌کند.

ایران امروز بیش از هر زمان دیگری به این حقیقت نزدیک شده که آزادی» نه یک انتخاب تجملی» بلکه ضرورتی برای بقا است. آزادی برای ایران» راهی است برای بازسازی اعتماد» نوسازی اقتصادء» گسترش دانش» بازگشت نخیگان» ایجاد ارتباط سالم با دنیاء و مهم‌تر از همه» بازگرداندن کرامت انسانی به مردمی که دهه‌ها تحقیر شده‌اند. جامعه‌ای که آزادی نداشته باشد»ء نمی‌تواند شایستگ‌های خود را یاد بگیرد. نمی‌تواند قهرمانان واقی بسازد. نمی‌تواند استعدادهایش را وارد میدان کند. نمی‌تواند به فرزندانش نشان دهد که آینده‌ای روشن در انتظارشان است.

آزادی» ارزشمند است زیرا زندگ را ارزشمند می‌کند. جامعه‌ای که آزادی دارد» جامعه‌ای است که انسان در آن می‌تواند روْیا داشته باشدء و رویا شاید تنها نیرویی است که بشر را از زندگ حیوانی جدا کرده است. هیچ فردی که روا نداشته باشدء آینده ندارد؛ و هیچ ملتی که آزادی نداشته باشد» روّیایی ندارد.

ی‌یابد» فساد محدود می‌شود» تصمیم‌ها شفاف می‌شوند» و مردم می‌توانند با نظارت عموی» مسیر کشور را تصحیح کنند. هنگامی که قدرت پاسخ‌گو شودء جامعه متعادل ی‌گردد و نظم جایگزین بی‌نظمی‌های ساختاری می‌شود.

همه اینها نشان می‌دهد که آزادی» نه یک آرمان» بلکه منبع تولید ثبات» توسعه و امنیت است. جامعه آزاد» جامعه‌ای است که در آن مردم از آینده نمی‌ترسند.

جامعه آزاد» جامعه‌ای است که در آن انسان‌ها برای ساختنء تلاش می‌کنند نه برای زنده ماندن. جامعه آزاد» جامعه‌ای است که گذشته را ی‌شناسد اما اسیر آن نیست.

ایران» اگر به آزادی برسدء تنها سیاستش اصلاح نمی‌شود؛ همه چیزش دگرگون می‌شود: اقتصادش جان ی‌گیرد» فرهنگش دوباره شکوفا می‌شودء جهان به رویش باز می‌شود»ء و نسل‌های آینده فرصت خواهند داشت در کشوری زندگ کنند که انتخاب‌ها در آن ممکن 2۵--محترم--است.

آزادی ارزشمند است» زیرا انسان را ارزشمند می‌کند. آزادی قدرتمند است» زیرا جامعه را قدرتمند می‌کند. آزادی پایدار است» زیرا حقیقتی است که هیچ قدرتی نمی‌تواند برای همیشه بر آن غلبه کند.

این فصل» پایه اخلاق و فلسفی گذار را روشن می‌کند. اما پررسش مهمی باق مانده: چگونه می‌توان از این ارزش بزرگ محافظت کرد؟ چگونه می‌توان از ترس عبور کرد و گذار را به‌صورت سالم و کم‌هزینه پیش برد؟

این ما را به فصل هفتم می‌برد.

فصل هفتم - گذار کم‌هزینه

چگونه ملت‌ها مسیر آزادی را بدون فروباشی و خشونت طی کردند؟ هرگاه سخن از «تغییر بزرگ» یا «گذار سیاسی» می‌شودء ذهن بسیاری از مردم به سوی سقوطء» جنگ داخلی و هرج‌ومرج ی‌رود. این نگرانی طبیی است»ء به‌ویژه در جامعه‌ای مانند ایران که چهار دهه به شکلی سیستماتیک با تصویرهای هولناک از تغییر سیاسی تغذیه شده است. اما حقیقت تاریخی کاملاً خلاف این تصور است. در ۵۰ سال گذشته» بیش از ۷۰ کشور از حکومت‌های استبدادی یا ناکارآمد عبور کرده‌اند. در میان این ۷۰ کشورء تنها پنج یا شش مورد با جنگ داخلی و فروپاشی مواجه شدند؛ و تقریباً همه آن موارد مربوط به کشورهایی با ساختار قبیله‌ای و بدون دولت-ملت مدرن بود. اما اکثریت گذارها- از اسپانیا پس از فرانکو گرفته تا جمهوری چک» لهستان» شیلی» اندونزی» کره‌جنویی» پرتغال و آفریقای جنوپی--بدون فروباشی انجام شدند.

این ملت‌ها چگونه توانستند هزینه‌ها را کاهش دهند؟ چگونه از ترس عبور کردند؟ چگونه امنیت و ثبات را در دل تغییر حفظ کردند؟ پاسخ این پرسش‌ها برای آینده ایران حیاتی است. گذار کم‌هزینه» یک اتفاق نیست؛ یک مهارت جمی است. ملت‌ها باید آن را بیاموزند» تمرین کنند و برای آن آماده شوند. درواقع» گذار کم‌هزینه زمانی موفق دارد که سه حوزه بزرگ با یکدیگر هم‌زمان حرکت کنند: حوزه اجتماعی» حوزه نخبگانی» و حوزه بین‌المللی. در ادامه» این سه حوزه را نه به صورت فهرستء بلکه به‌صورت تحلیل پیوسته روایت می‌کنیم. در حوزه اجتماعی» گذار کم‌هزینه زمانی شکل ی‌گیرد که جامعه به «بلوغ احساسی» رسیده باشد. بلوغ احساسی یعتی جامعه فهمیده باشد که تغییرء نه نفرت می‌طلید و نه انتقام» بلکه نیازمند آگاهی و همکاری است. جامعه‌ای که در آن مردم قبول کرده‌اند اختلاف نظر طبیی است و هیچ گروهی نمی‌تواند به تنهایی کشور را اداره کندء» آماده گذار کم‌هزینه است. اروگانه در شیلی پس از پایان پینوشه» به مردم گفت: «ما باید کشور را بازسازی کنیم» نه اینکه گذشته را تکرار کنیم.» این جمله ساده» مسیر آینده شیلی را رقم زد. مردم فهمیدند گذار یعنی ساختن» نه ویران کردن.

در حوزه نخبگانی» گذار موفق زمانی رخ می‌دهد که گروه‌های مختلف سیاسی» فکری و مدنی حتی اگر اختلاف داشته باشند--بر سر یک اصل اسامی توافق کنند: آینده کشور مهم‌تر از پیروزی فردی یا حزبی است. در لهستان» زمانی که اتحادیه کارگری «همبستگی» با رهبران کلیسا و حتی برخی نیروهای نظای وارد گفت‌وگو شدء کشور لحظه‌ای طلایی را تجربه کرد. این گفت‌وگوها باعث شد انتقال قدرت» بدون خشونت و با حفظ ساختارهای اداری و اقتصادی انجام شود.

در آفریقای جنوبی» نلسون ماندلا با همان کسانی مذاکره کرد که سال‌ها او را زندانی کرده بودند. نه از ضعف» بلکه از خرد. او فهمیده بود آینده کشور در گرو این است که هیچ مقاومت ساختاری از سوی نیروهای سابق امنیتیق شکل نگیرد. نتیجه آن شد که حتی افسران پلیس رژیم آپارتاید در دولت پس از گذارء برای مدت کوتاهی حفظ شدند تا انتقال قدرت آرام‌تر صورت گیرد.

در حوزه بین‌المللی» گذار زمانی کم‌هزینه انجام می‌شود که جهان بداند ملت در مسیر اصلاحات واقی حرکت می‌کند. هیچ کشوری به‌تنهایی نمی‌تواند بحران‌های پیچیده را مدیریت کند؛ اما اگر جامعه جهانی احساس کند کشوری در مسیر دموکراسی واقی حرکت می‌کندء کمک‌های مالی» فنی» سیاسی و حتی امنیتی را در اختیار آن قرار می‌دهد. پرتغال پس از پایان دیکتاتوری سالازار شاهد موجی از حمایت اروبا بود؛ حمایت‌هایی که باعث شد اقتصاد پرتغال در کمتر از ده سال از بحران خارج شود. اندونزی نیز پس از سقوط سوهارتو از کمک‌های منطقه‌ای و جهانی بهره‌مند شد و توانست مسیر اصلاحات اقتصادی را با موفقیت طی کند. گذار کم‌هزینه همچنین مستلزم وجود سه ویژگ دیگر است :حفظ نهادهای اداری» مدیریت هوشمندانه نیروهای امنیق» و طراحی گذار به‌صورت مرحله‌ای. ملت‌هایی که در جریان تغییر» ساختارهای اداری را تخریب نکردند»ء توانستند ثبات اقتصادی و کارکرد دولت را حفظ کنند. نمونه روشن آن آلمان شرق است. پس از سقوط دیوار برلین» کارمندان دولتء» معلمان» پزشکان و مهندسان همان روز اول تغییر نکردند؛ آنان همان شغل‌ها را داشتندء اما با ساختار سیاسی جدید هماهنگ شدند. در مقابل» کشورهایی که بلافاصله همه ساختارهای اداری را تخریب کردندء با بحران‌های طولانی مواجه شدند. این یی از تفاوت‌های بنیادین گذار موفق و شکست‌خورده است.

در زمینه نیروهای امنیق» تجربه کشورهای آمریکای لاتین و آفریقای جنوبی نشان می‌دهد که برخورد انتقامی با نیروهای امنیق رژیم قبلی» تنها به خشونت بیشتر و ایجاد مانع در مسیر گذار منجر می‌شود. اما حفظ کنترل‌شده و مرحله‌ای این نیروها می‌تواند مسیر انتقال را امن‌تر کند. این همان مسیری است که ایران نیز می‌تواند طی کند؛ مسیری که در آن نیروهای امنیتی بخشی از فرآیند گذار می‌شوند» نه مانع آن.

در مورد حکومت‌های فروباشیده» یک اشتباه بزرگ وجود دارد: تصور اینکه فروباشی سیاسی یعنی فروباشی اجتماعی. اما این دو کاملاً متفاوت‌اند. فروباشی سیاسی زمانی رخ می‌دهد که حکومت توان اداره کشور را از دست می‌دهد؛ اما فروباشی اجتمای زمانی رخ می‌دهد که مردم؛ فرهنگ» نهادها و اعتماد عمومی فروبربزند. کشورهایی که گذار کم‌هزینه داشتند» در حقیقت حکومت را تغییر دادندء نه جامعه را آیران نیز دقیقاً در چنین نقطه‌ای قرار دارد: نقطه‌ای که حکومت رو به فروباشی استء اما جامعه زنده» فعال و امیدوار است.

مهم‌ترین شرط گذار کم‌هزینه اما «امید» است. ملت‌هایی که به آینده باور داشتند» توانستند از ترس عبور کنند. ملت‌هایی که تنها گذشته را ی‌دیدند» در همان گذشته گرفتار ماندند. در تاریخ» هیچ مل با ترس پیش نرفته است؛ اما ملت که امید داشته» حتی اگر ضعیف بودهء توانسته مسیر آزادی را طی کند.

ایران کشوری با ظرفیت عظیم تمدنی» اقتصادی و انسانی است. چنین کشوری اگر بخواهد» م‌تواند دقیقاً مانند اروپای شرق با شیلی» گذار کم‌هزینه‌ای داشته باشد. ایران نه جامعه قبیله‌ای دارد» نه ارتش ورشکسته» نه شکاف‌های ژرف قومیتی» و نه نفرت قومی-نژادی مانند آفریقای جنوی.

نه تنها ممکن» بلکه محتمل است--اگر ملت بر ترس خود غلبه کندء اگر نخبگان متحد شوندهء و اگر جامعه جهانی بداند که ایران در مسیر آزادی واقی حرکت می‌کند.

این فصل» پایه عملی و تجربی مسیر گذار را توضیح داد. اکنون نوبت آن است که وارد سوّال مهم‌تری شویم: ایران چگونه می‌تواند مدل گذار خاص خود را بسازد؟

این ما را به فصل هشتم می‌برد.

فصل هشتم - مدل ایرانی گذار

ویژگ‌هاء» فرصت‌هاء چالش‌ها و مسیر پیش‌رو

هیچ ملت و هیچ گذار سیاسی در جهان شبیه دیگری نیست. همان‌طور که هر انسان ویژگ‌های یگانه‌ای دارد» هر جامعه نیز سرنوشت خاص خود را ی‌آفریند. گذار ایران نیز ناگزیر مدلی خواهد داشت که با تاریخ» فرهنگ» سیاست» جغرافیاء و روان جمی ایرانیان سازگار باشد. اما این نکته اساسی وجود دارد: گذار ایران» اگرچه باید مدل مخصوص به خودش را داشته باشد» نمی‌تواند از قوانین کلی «گذار موفق» فاصله بگیرد. چنانکه معماری یک بنا می‌تواند ایرانی یا ژاپنی باشدء اما اصول مهندمی در همه دنیا یکسان است: ستون‌ها باید محکم باشند» سقف باید تکیه‌گاه داشته باشدء و ساختار باید وزن خودش را تحمل کند. گذار ایران نیز چنین است: روح آن ایرانی» اما اصول آن جهانی.

برای فهم مدل ایرانی گذارء باید نخست ویژگ‌های ایران را بشناسیم. ایران کشوری است با سابقه طولانی دولت‌سازی. برخلاف بسیاری از کشورهای خاورمیانه که هویت ملی‌شان تازه شکل گرفته است» ایران هزاران سال است که هویت یکپارچه خود را حفظ کرده. وجود زیان ملی مشترک» ادبیات قوی» پیوستگی تاریخی و حافظه فرهنگ مشترک» بزرگ‌ترین سرمایه گذار ایران است. در کنار این» ایران شبکه‌ای گسترده از نخبگان دارد؛ نخبگانی که هم در داخل کشور حضور دارند و هم در مهاجرت پراکنده‌اند. این نخبگان برای ایران همان نقشی را دارند که در گذار اروبای شرق ایفا شد: پلی میان گذشته و آینده. ایران کشوری است با جمعیت عمدتاً شهری» نه روستایی. اکثریت مردم ایران در فضاهای شهری زندگ می‌کنند که ارتباطات گسترده دارندء با اینترنت و جهان بیرون آشنا هستند» و سطح آگاهی و آموزش در آنها بالاست. ساختار اجتماعی ایران مدرن است؛ حتی اگر ساختار سیاسی آن به گذشته تعلق داشته باشد. این تضادء نه نقطه ضعفء بلکه نقطه آغاز تحول است.

از سوی دیگرء ایران برخلاف کشورهای درگیر جنگ داخلی» از شکاف‌های قبیله‌ای و طایفه‌ای عمیق رنج نمی‌برد. در ایران ممکن است تنش‌های قومی یا زیانی وجود داشته باشد»ء اما این تنش‌ها هرگز شکل «دشمیی تاریخی» نداشته‌اند. این نکته» یکی از بزرگ‌ترین مزایای ایران در طراحی یک گذار کم‌هزینه است. بسیاری از کشورهایی که در مسیر گذار خونین گرفتار شدندء از تنش‌هایی استفاده شد که ریشه در قبیله‌ها و رقابت‌های هزارساله داشت. ایران چنین نیست. در ایران» کشمکش اصلی» کشمکش میان ملت و حکومت استء نه میان اقوام و طوایف. اما مدل ایرانی گذارء تنها بر مزیت‌ها استوار نیست. ایران چالش‌های ویژه‌ای دارد که باید بدون پنهانکاری پذیرفته شوند. یک از بزرگ‌ترین چالش‌هاء فرسایش اعتماد اجتماعی و فقدان نهادهای مدنی ریشه‌دار است. جامعه ایران ظرفیت‌های عظیمی دارد»

اما در چهار دهه گذشته» حکومت به شکلی سیستماتیک نهاد مستقل را سرکوب کرده است. بنابراین مدل گذار در ایران باید بتواند این ضعف را جبران کند و نقشی جایگزین برای نهادهای مدنی بازی کند--نقشی که در بسیاری کشورها احزاب و اتحادیه‌ها بر عهده دارند.

چالش دیگرء حضور ساختارهای امنیتی است که در طول سال‌ها به ابزار اصلی بقای حکومت تبدیل شده‌اند. اما برخلاف تصور رایچ» همین ساختارها می‌توانند در گذار بخشی از «راه‌حل» باشند. تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد که نیروهای امنیق اگر احساس کنند در آینده حذف یا مجازات می‌شوندء در برابرگذار مقاومت می‌کنند؛ اما اگر احساس کنند بخشی از آینده‌اند» مشارکت می‌کنند. مدل ایرانی گذار باید راهی پیدا کند که نیروهای امنیت را از «مانع» به «بازیگر مسئول» تبدیل کند--بدون چشم‌پوشی از عدالت» اما با هوشمندی.

چالش سومء» وضعیت منطقه‌ای ایران است. ایران در منطقه‌ای قرار دارد که بازیگران زیادی در سرنوشت آن نقش دارند: آمریکا» اسرائیل» کشورهای عربی» روسیه» و ترکیه. اما ایران» برخلاف کشورهایی مانند سوریه یا عراق» بازیگر اصلی منطقه‌ای است» نه قریانی آن. این موضوع می‌تواند درگذار نقش مثبت داشته باشدء اگر سیاست آینده ایران بر اساس تعامل سازنده» صلح پایدار و کاهش تنش منطقه‌ای باشد. گذار ایران هرچه آرام‌تر و شفاف‌تر باشدء احتمال دخالت خارجی کمتر می‌شود؛ هرچه آشفته‌تر باشد» خطر دخالت خارجی

با در نظرگرفتن این ویژگ‌ها و چالش‌هاء مدل ایرانی گذار باید بر چهار ستون بنا شود--چهار ستون که بدون «شماره‌گذاری

رسمی» در متن» به شکل یک روایت طبیی بیان می‌شوند:

ستون نخستء «گذار تدریجی اما فعال» است. ایران نمی‌تواند یک انقلاب سریع و قهرآمیز دیگر را تحمل کند. آنچه ایران نیاز دارد» حرکقی است که در آن ساختارهای سیاسی فرسوده کنار ی‌روند» اما ساختارهای اداری و خدمانی حفظ می‌شوند. این همان مسیری است که در چکسلوای طی شد: گذار سیاسی سریع» اما گذار اداری تدریجی.

ستون دوم» «مشارکت هم‌زمان داخل و خارج» است. نخبگان داخل ایران ریشه در واقعیت جامعه دارند و نخبگان خارج ایران

ایران می‌تواند جایگاهی منحصر به فرد در میان نمونه‌های گذار پیدا کند.

ستون سومء» «اعتمادسازی میان نیروهای اجتماعی» است. ایران باید راهی پیدا کند که شکاف‌های اجتماعی ترمیم شود. این امر نه با شعارء بلکه با طراحی سازوکارهای گفت‌وگی شوراهای محلی» انتخاب‌های آزاد» و حضور عمویی زنان و جوانان در

ستون چهارم» «جهت‌گیری روشن به سوی نظم دموکراتیک» است. گذار زمانی موفق می‌شود که مقصد گم نشود. مقصد ایران» نه تکرار گذشته است و نه تکرار الگوهای خارجی؛ مقصد ایران «حکمرانی عقلانی» سکولارء مدرن و مبتنی بر حقوق بشر» است. اگر مقصد روشن باشدء» مسیر حتی اگر پیچیده باشد--روشن خواهد شد.

مدل ایرانی گذار باید میان واقعیت و روْیا تعادل برقرار کند. واقعیت ایران امروز پیچیده است» اما رژیای مردم ایران روشن‌تر از هر زمان دیگری است. گذار در ایران» اگر درست طراحی شودء نه یک بحران» بلکه یک «تولد دوباره» خواهد بود؛ تولدی که در آن ایران از گذشته عبور می‌کندهء اما آنچه زیبا و ارزشمند است با خود می‌برد.

این فصل» بنیاد نظری مدل گذار را توضیح داد.

اکنون نوبت آن است که به مهم‌ترین موضوع بیردازیم:

ترس‌های ایرانیان از گذار چگونه می‌تواند کاهش یابد؟ چگونه می‌توان مردم را آماده کرد؟ چگونه م‌توان امنیت روانی جممی ایجاد کرد؟

این پرسش‌ها ما را به فصل نهم می‌برد.

فصل نهم - کاهش ترس جمعی

۰ ۹ ۰ ۸

چگونه می‌توان مردم ایران را برای گذار آماده کرد؟

ترس» اگر دیده نشود.ء تبدیل به مانع می‌شود؟ اما اگر شناخته و مدیریت شود»ء تبدیل به چراغ راه آینده ی‌گردد. هیچ جامعه‌ای در لحظه گذار کاملاً بیی‌هراس نیست. اما تفاوت میان گذارهای موفق و گذارهای شکست خورده در این است که ملت‌هایی که موفق شدند» ترس را سرکوب نکردند؟ آن را فهمیدند و مدیریت کردند.

ایران امروز نیز در چنین وضعیق است: جامعه‌ای تشنه آزادی اما زخمی؛ امیدوار اما محتاط؛ آماده تغییر اما نگران. برای آنکه گذار در ایران کم‌هزینه» سالم و سازنده باشد» باید ترس‌های جامعه را جدی گرفت. ترس‌ها دشمن نیستند؟ ترس‌ها نشانه‌اند. نشانه اینکه جامعه هنوز دریاره آینده پرسش‌هایی دارد» نگرانی‌هایی داردء و نیاز به اطمینان دارد. بنابراین اولین گام در کاهش ترس جمی» پذیرش ترس استء نه انکار آن. ترس جمی در ایران چهار دهه زیر سایه تبلیغات حکومتی شکل گرفته و لایه‌های مختلفی دارد: ترس از جنگ» ترس از تجزیه کشورء ترس از تکرار انقلاب ۵۷» ترس از بی‌ثباتی» ترس از سقوط اقتصادی» ترس از انتقام‌گیری‌های داخلی» و حتی ترس از اینکه «آیا بعد از آزادی چه کسی کشور را اداره می‌کند؟.« کاهش این ترس‌ها یک فرایند تدریجی استء اما فرایندی کاملاً ممکن و تجربه‌شده در ده‌ها کشور دیگر.

برای کاهش ترس جمی» مهم‌ترین ابزار آگاهی» مشارکت» اعتمادسازی و ترس‌زدایی روانی است.

پیش از هر چیزء جامعه باید بداند که ترس‌هایش لزوماً واقعیت ندارند. بسیاری از این ترس‌ها نتیجه تصویرسازی‌های گزینشی و تکراری‌اند. اما مردم تنها زمانی می‌توانند از این تصویرهای دروغین عبور کنند که اطمینان عملی و منطقی ببینندء نه فقط سخنرانی و شعار.

نخستین تغییر مهم برای کاهش ترس» این است که مردم باور کنند آینده کشور «قابل مدیریت» است. گذشته ایران نشان داده که جامعه ایرانی هرگاه از دخالت قدرت‌های خارجی» جنگ داخلی یا فروباشی اقتصادی ی‌ترسد» این ترس از ناآگاهی از تجربه‌های جهانی و فقدان نقشه روشن ناشی می‌شود. ایجاد این نقشه روشن--نوعی «چشم‌انداز مشترک»--اولین داروی ترس جمیی است. وقتی مردم ببینند که گروه‌های مختلف-از نخبگان سیاسی تا متخصصان اقتصادی و کارشناسان امنیق--بر سر یک طرح مشترک توافق دارند» ترس جامعه کاهش ی‌یابد.

درگذارهای موفق جهانء یک از کارآمدترین ابزارها «زمینه‌سازی فکری و گفت‌وگویی» بوده است. این یعنی مردم باید در جریان بحث‌هاء راه‌حل‌ها و اختلاف‌ها قرار بگیرند» نه اینکه در تاریی تصمیم‌گیری شوند. ایران به گفت‌وگو نیاز دارد؛ گفت‌وگویی آزاد» سالم» فراگیر و بدون برچسب‌زی. جامعه‌ای که دریاره آینده حرف ی‌زند» کمتر می‌ترسد. جامعه‌ای که آینده‌اش را پنهان می‌کنند» بیشتر می‌ترسد.

گام دوم در کاهش ترس» بازسازی اعتماد اجتماعی است. جامعه‌ای که اعضایش به یکدیگر اعتماد ندارندء به گذار اعتماد نمی‌کند. ایران سال‌هاست دچار فرسایش اعتماد شده: مردم به حکومت اعتماد ندارند؛ گروه‌های سیاسی به یکدیگر اعتماد ندارند؛ خانواده‌ها گاهی به فرزندان خود اعتماد نمی‌کنند؛ نخبگان داخل و خارج اعتماد مشترک ندارند. این پاشنه آشیل هر نوع تغییر است. اما بازسازی اعتماد ممکن است» حتی اگر دشوار باشد.

بازسازی اعتمادء نه از طریق شعارء بلکه از طریق رفتارهای کوچک اما واقی اتفاق ی‌افتد: همکاری‌های مشترک» بیانیه‌های فراگیر» کارگروه‌های ملیء» پروژه‌های فکری فراملی» و مهم‌تر از همهء زیان صلح‌آمیز و محترمانه .زیان خشونت» ترس تولید می‌کند؛ زیان خردء اعتماد.

در کنار این» باید نقش مهم «امنیت روانی» را درک کرد. جامعه وقتی آماده گذار می‌شود که احساس کند سقوط نمی‌کند. اگر شهروندان احساس کنند در تغییرء خانه‌شان نابود می‌شودء شغلشان نابود می‌شود»ء آینده فرزندانشان مبهم می‌شود.» از گذار می‌ترسند حتی اگر حکومت فعلی آنان را خسته کرده باشد. بنابراین مدل گذار ایران باید از همان ابتدا روشن کند که زندگ روزمره» شغل‌هاء خدمات شهری و زیرساخت‌ها درگذار حفظ می‌شوند. این پیام» یک از قوی‌ترین پیام‌های روانی برای کاهش ترس مردم است.

نکته دیگر این است که مردم باید احساس کنند عدالت برقرار می‌شود اما انتقام‌جویی نخواهد بود. در کشورهای موفقء عدالت انتقالی یعنی روشن شدن حقیقت» محاکمه عادلانه عاملان جرائم جدی» و بخشودگ هوشمندانه نیروهای پایین‌دستی. اگر مردم باور کنند که گذار به معتی «انتقام» است» ترس افزایش ی‌یاید. اما اگر بفهمند گذار یعنی «عدالت همراه با انسانیت»» مشارکت می‌کنند و امید ی‌گیرند.

کاهش ترس همچنین نیازمند آن است که جامعه بفهمد قرار نیست پس از آزادی» خلاٌ قدرت ایجاد شود. مردم باید بدانند که یک «بازه انتقالی» وجود خواهد داشت- با دولتی موقت» کارگروه‌های تخصصی,» کمیته‌های ملی» و

برنامه‌های مشخص برای اداره کشور تا زمان شکل‌گیری نهادهای دموکراتیک. خلاً قدرت» همیشه ترس ی‌سازد؛ مدیریت قدرت» همیشه امید.

نکته دیگری که در روان جمیی ایران نقش حیاتی دارد» نقش رسانه‌ها و روایت‌هاست.

اگر مردم تنها روایت حکومت را بشنوند» دچار ترس می‌شوند. اگر روایت‌های مستقل» حرفه‌ای» علمی و امیدبخش وجود داشته باشدء ترس فرو ی‌نشیند. گذار ایران باید بر پایه روایت‌های روشن و صادقانه شکل گیرد؛ روایت‌هایی که به مردم بگویند: »تخیر سخت است, اما ممکر است. خطر دارد» اما خطر | ستمرار بیشتر است. آیران می‌تواند«.

ملت‌هایی که احساس تنهایی کردند» متوقف شدند.

ایران» اگر بخواهد»ء می‌تواند یک از کم‌هزینه‌ترین و موفق‌ترین گذارهای جهان را تجربه کند.

جامعه ایران ظرفیت‌های عظیمی دارد؛ فقط باید این ظرفیت‌ها را در کنار هم قرار داد. هنگامی که مردم بدانند تغییر قرار است «زندگ را بهتر کند» نه اینکه آن را تاریک‌تر کند» ترس جای خود را به امید خواهد داد.

شرط دوم و مهم‌تر ایجاد اجماع ملی است--اجماعی که ایران را از لحظه تردید به لحظه آفرینش آینده می‌برد.

این موضوع ما را به فصل دهم می‌برد.

فصل دهم - اجماع ملی

چگونه می‌توان ایرانیان را حول یک چشم‌انداز مشترک متحد کرد؟

هیچ گذار موفقی در جهان بدون «اجماع ملی» شکل نگرفته است. اجماع» نه وحدت کاذب است و نه حذف اختلاف‌ها؛ بلکه هنر کنار آمدن گروه‌های مختلف با یکدیگر بر اساس یک اصل

بنیادی است:

ایران باید از استبداد عبور کند و به سوی آزادی» توسعه و ثبات حرکت کند. اجماع یعی اینکه همه بر سر مقصد توافق کنند حتی اگر دریاره مسیر اختلاف داشته باشند. اجماع یعنی فهم مشترک از ضرورت تاریخی. اجماع یعنی تبدیل ترس‌های انفرادی به امید جممی. و اجماع یعنی متوقف کردن نزاع‌های پی‌فایده» که سال‌ها نیروی ایران را تحلیل برده‌اند.

اما اجماع» پدیده‌ای ساده نیست. در جامعه‌ای مانند ایران» که حکومت آن به‌طور سیستماتیک شکاف‌ها را عمیق کرده»ء اعتماد را از بین برده» احزاب را نابود کرده و رسانه‌ها را محدود ساخته» شکل گیری اجماع نیازمند ظرافت و بلوغی بسیار بیشتر از گذشته است. با این حال» اجماع ممکن است-حتی محتمل است--اگر نیروهای جامعه آن را بخواهند و برای آن آماده شوند.

اجماع ملی از یک حقیقت ساده آغاز می‌شود :هیچ گروهی نمی‌تواند به‌تنهایی ایران را نجات دهد, نه روشنفکران» نه نخبگان دانشگاهی» نه نسل جوان» نه ایرانیان خارج از کشور نه کارگران و معلمانء نه فعالان حقوق بشر,» نه تکنوکرات‌ها و نه حتی نیروهای اصلاح‌طلب یا مخالف. گذار» محصول ترکیب نیروهاست. گذار» یک ائتلاف بزرگ است-ائتلافی گسترده‌تر از هر آنچه در چهار دهه گذشته تصور شده است.

برای شکل‌گیری اجماع» نخست باید «گفت‌وگو» از نو زنده شود. گفت‌وگو در ایران زخمی است؟ سال‌ها سرکوب» سانسور و دشمن‌سازی» هنر گفت‌وگو را تضعیف کرده. اما گفت‌وگو تنها راه گذار موفق است. گفت‌وگو یعنی نشستن بر سر یک میز حتی اگر اختلافی عمیق وجود داشته باشد. گفت‌وگو یعنی شنیدن دیگری نه برای قضاوت» که برای فهمیدن. گفت‌وگو یعنی پذیرفتن این حقیقت که هیچ‌کس همه حقیقت را نمی‌داند. گفت‌وگو یعنی فهم اینکه آینده ایران»؛ محصول یک زیان مشترک است.

تمام گذارهای موفق جهان» از اسپانیا پس از فرانکو تا آفریقای جنوبی پس از آپارتاید» از لهستان تا شیلی» محصول گفت‌وگوهای عمیق میان گروه‌هایی بودند که سال‌ها با هم در نزاع بودند. اما آنان پذیرفتند که آینده کشور مهم‌تر از رقابت‌های گذشته است. ایران نیز دیر یا زود به این نقطه خواهد رسید.

اجماع ملی زمانی شکل ی‌گیرد که نیروهای موثر جامعه درک کنند «لحظه تاریخی» فرا رسیده است. لحظه‌ای که در آن پرسش اصلی این نیست که چه کسی قدرت را به دست ی‌گیرد» بلکه این است که چگونه ایران از این وضعیت عبور می‌کند و سقوط نمی‌کند. این لحظه همان «لحظه بلوغ سیاسی» است--لحظه‌ای که در آن غرورها کنار گذاشته می‌شود»ء منافع شخصی رنگ ی‌بازد و حقیقت در مرکز توجه قرار می‌گیرد. اما اجماع چگونه ساخته می‌شود؟

اجماع از «پیش‌نویس یک آینده مشترک» آغاز می‌شود. مردم و نخبگان باید بدانند آینده ایران چه شکلی دارد--نه در جزئیات» بلکه در اصول کلی. آینده باید تصویری داشته باشد که هر ایرانی حتی با تفاوت‌ها--خود را در آن بییند. آینده‌ای که در آن آزادی وجود دارد»ء اما انتقام نیست؛ نظم وجود داردء اما دیکتاتوری نیست؛ دین آزاد است» اما حکومت دینی نیست؛ اقتصاد آزاد است» اما پی‌عدالتی نیست؛ و کرامت انسان» اصل بنیادی است. این تصویر آینده» باید فراگیر باشد؟ باید سخن بگوید با بازاری سنتی و مهندس مدرن» با زن خانه‌دار و دانشجوی معترض» با کارگر کارخانه و پزشک مهاجر» با کرد و بلوچ و ترک و فارس و گیلک» با مذهبی و بی‌مذهبء با داخل‌نشین و مهاجر خارج‌نشین. اگر آینده تنها متعلق به یک گروه باشد» اجماع شکل نمی‌گیرد. آینده ایران باید متعلق به همه باشد--نه به یک.

برای ساختن این آینده مشترک» باید از «تجربه‌های شکست» عبرت گرفت. ایران سال‌هاست گرفتار دسته‌بندی‌های ویرانگر است: اصلاح‌طلب/اصول‌گراء پادشاهی‌خواه/جمهوری‌خواه» داخل/خارج» چپ/راست. این برچسب‌ها نه تنها کم به گذار نمی‌کنند» بلکه انرژی جامعه را می‌سوزانند. اجماع ملی» زمانی آغاز می‌شود که گروه‌ها بپذیرند اختلاف نظر طبیی است و این اختلاف نباید مانع آزادی ایران باشد.

اجماع همچنین نیازمند «اعتمادسازی میان نسلی» است. نسل جوان ایران خواهان آزادی» عدالت و مشارکت واقی است؛ اما نسل‌های پیشین» با تجربه‌های انقلاب و جنگ» محتاط‌تر

وگاهی نگران‌ترند. پیوند این دو نسل» یک از مهم‌ترین پیش‌نیازهای اجماع است. گذشته باید با آینده آشتی کند. تجربه باید با انرژی پیوند بخورد. حکمت باید با جسارت ترکیب شود.

اجماع ملی همچنین مستلزم وجود «رهبران اخلاقق» است--نه به معنای رهبران کاریزماتیک» بلکه به معنای شخصیت‌هایی که اعتماد عمومی را بر اساس صداقت و انعطاف ی‌سازند. چنین افرادی می‌توانند «حلقه اتصال» میان نیروهای مختلف باشندء می‌توانند اختلاف‌ها را کاهش دهندء و می‌توانند نقشه گذار را قابل اعتماد کنند. درگذارهای موفق جهان» وجود چنین چهره‌هایی تعیین‌کننده بوده است.

در کنار این» نقش جامعه جهانی نیز نباید نادیده گرفته شود. هیچ گذار موفقی در جهان بدون حمایت اخلاق و سیاسی جامعه بین‌المللی انجام نشده است. اما این حمایت زمانی موْثر است که بر پایه «اجماع ملی» شکل بگیردء نه بر پایه دخالت خارجی. وقتی جهان ببیند ایرانیان بر سر آینده خود متحد شده‌اندء» کمک می‌کند؛ اما وق ببینند شکاف‌ها عمیق است» کنار ی‌ایستد. در نهایت» اجماع ملی در ایران زمانی کامل می‌شود که مردم احساس کنند راه باز است» خطر بسیار کمتر از تصور است» و آینده ارزش حرکت دارد.

هیچ ملق با ترس متحد نمی‌شود؛ ملتی متحد می‌شود که امید دارد. امیدء زیان مشترک آزادی است. اجماع» شکل عملی این امید است.

اگر ایران بتواند حتی در سطحی نسبی--اجماع ملی بسازدء آنگاه گذار نه تنها کم‌هزینه» بلکه «خلاق» خواهد بود. گذار ایران می‌تواند یک از موفق‌ترین گذارهای قرن باشدء تنها به این دلیل که ملت ایران» در لحظه‌ای از تاریخ» توانستند به‌رغم

اختلاف‌هاء بر سر یک حقیقت جمع شوند:

ایران باید آزاد شودء و این آزادی تنها در سایه همکاری» گفت‌وگو و اجماع ممکن است.

اکنون که بنیان اجماع ملی روشن شد» نوبت به موضوع مهم بعدی می‌رسد:

گذار بدون خشونت. چگونه ایران می‌تواند مسیر آزادی را با کمترین آسیب انسانی طی کند؟

این موضوعء فصل یازدهم را ی‌سازد.

فصل یازدهم - گذار بدون خشونت

راهبردی ممکن برای ایران

در لحظه‌های سرنوشت‌ساز تاریخ» هیچ پرسثی به اندازه این پرسش اضطرابآور نیست: «آیا تغییر به خشونت منجر خواهد شد؟«

این پرسش» از عمق روان جمی بری‌خیزد. هر جامعه‌ای که درد و رنج چشیده باشدء از خشونت وحشت دارد؛ و ایران» با تجربه انقلاب ۵۷» جنگ هشت‌ساله» سرکوب‌های طولانی» و زخمی به قدمت چهار دهه» بیش از بسیاری از ملت‌ها نسبت به

اما حقیقتی وجود دارد که کمتر دریاره آن سخن گفته شده:

گذار بدون خشونت» نه روا و خیالء بلکه یک «استراتژی» است-راهی که اگر درست طراحی شودء محتمل‌ترین مسیر برای ایران خواهد بود.

خشونت درگذان محصول «اضطراب قدرت» است؟ یعنی لحظه‌ای که ساختارهای سیاسی فروی‌ریزند» اما ساختارهای

اما اگر گذار ایران بر پایه عقلانیت» نظمء» مدیریت مرحله‌ای و مشارکت گروه‌های مختلف طراحی شودء این خلاً قدرت می‌تواند به حداقل برسد.

گذار بدون خشونت از دو عنصر ساخته می‌شود:

فهم روان جمعی و طراحی ساختارهای انتقالی. اگر هر دو درکنار هم حرکت کنند» خشونت مهار می‌شود؛ اگر یی از آنها غایب باشد»ء هرچند نادر احتمال تنش افزایش ی‌یاید.

در روان‌شناسی اجتماعی» خشونت زمانی رخ می‌دهد که احساس «تهدید» در گروه‌های مختلف بالا رود. یعنی گروهی بترسد که اگر قدرت تغییر کند» همه چیز خود را از دست می‌دهد: امنیت» منزلت» آینده» دارایی یا جایگاه اجتماعی. این احساس تهدید ممکن است واقی باشد یا ساخته ذهن» اما نتیجه ی است: مقاومت. در ایران» این گروه‌ها شامل بدنه حاکمیت» نیروهای امنیتی» کارمندان دولت» و حتی بخثی از مردم عادی هستند که از آینده مبهم می‌ترسند.

بنابراین نخستین شرط گذار بدون خشونت این است که همه بدانند آینده بر خلاف تبلیغات» علیه آنان نیست. اگر مردم و حتی بخش‌هایی از ساختار قدرت احساس کنند که آینده «محاکمه جممی»» «انتقام گیری»» «بی‌ثباتی» یا «خلاً قدرت» نیست» مقاومت کاهش ی‌یابد. این دقیقاً همان اتفاق است که در گذارهای موفق رخ داده.

در آفریقای جنوبی» نلسون ماندلا وقتی از زندان آزاد شدء می‌توانست با زیان انتقام سخن بگوید» اما زیان او زیان آشتی بود. در اسپانیاء گذار پس از فرانکو بر پایه «مصالحه ملی» بودء و این مصالحه به کشور اجازه داد از خشونت دور بماند. در چکسلوای» انقلاب مخملی کاری کرد که حتی نیروهای امنیی پیشین احساس خطر نکنند. در شیلی» پینوشه اجازه داد رفراندوم برگزار شود» زیرا باور داشت سرنوشت شخصی‌اش تهدید نمی‌شود.

در همه این موارد» یک پیام مشترک وجود داشت:

گذار زمانی بدون خشونت می‌شود که آینده برای همه قابل‌تحمل باشد حت برای آنانی که نا دیروز در قدرت بودند.

این پیام در ایران باید به‌طور روشن منتقل شود.

اما طراحی ساختارهای انتقالی» ستون دوم گذار بدون خشونت است. ساختارهای انتقالی یعنی اینکه پس از فروپاشی حکومت یا کناره‌گیری آن» یک خلاً مدیریتی به‌وجود نیاید. خلاً قدرت» خطرناک‌ترین وضعیت برای هر جامعه است. در چنین خلاٌیی» هر شبکه‌ای--چه جنایتکاران» چه نیروهای خارجی» چه گروه‌های افراطی-ی‌تواند فضای پی‌سامان را پر کند. اما اگر ساختاری موقت» موْثر و قانونی برای دوره انتقال طراحی شودء کشور بدون خشونت از این مرحله عبور می‌کند.

ساختار انتقالی باید سه ویژگ داشته باشد:

موقت بودن» تخصصی بودن» و مورد اعتماد بودن.

موقتی بودن یعنی اینکه قدرت در دست این ساختار نمی‌ماند؛ تنها برای عبور است. تخصصی بودن یعنی اداره کشور به‌جای سیاستمداران» به‌دست تکنوکرات‌ها» مدیران اجرایی و متخصصان سبرده شود. مورد اعتماد بودن یعنی این ساختار با پشتوانه اجتماعی و نه با زور شکل گیرد.

در ایران» چنین ساختاری می‌تواند شامل مدیران باسابقه‌ای باشد که عمیقاً به نظم» اداره کشور» حفظ خدمات عمومی و انتقال آرام باور دارند--نه کسانی که به دنبال قدرت هستند. همراه با آنان» نمایندگان جامعه مدنی» زنان» جوانان» اقتصاددانان» متخصصان قانون اسامی و کارشناسان امنیق می‌توانند

چنین ترکیی هم احتمال خشونت را کاهش می‌دهد و هم از ایجاد خلاً قدرت جلوگیری می‌کند.

اما یک نکته حیاتی وجود دارد که بسیاری از تحلیل‌گران از آن غافل می‌مانند: نقش نیروهای امنیتی و انتظای درگذار بدون خشونت.

این نیروهاء حتی اگر بخشی از ساختار حکومت باشندء اگر احساس کنند آینده برایشان امن است» بزرگ‌ترین حافظان نظم در دوره گذار خواهند بود. درگذارهای موفق» نیروهای امنیی «حذف» نشدند؟ بلکه «بازتعریف» شدند. نقش آنان از ابزار سرکوب به ابزار حفظ نظم تغییر یافت. این تغییر» نه با فشار بلکه با گفتگوء تضمین‌های قانونی و احترام به نقش آنان ممکن شد.

در ایران» نیروهای امنیت باید بدانند که آینده حذف آنان نیست» بلکه آینده تغییر نقش آنان است. اگر چنین اطمینانی داده شود»ء گذار بدون خشونت نه تنها ممکن» بلکه محتمل‌ترین مسیر است.

در کنار این عوامل» «زیان تغییر» نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. زیان خشونت‌بار» خشونت تولید می‌کند. زیان آرام» خردمندانه و اخلاق» خشونت را می‌کاهد. زیان گذار در ایران باید زیانی باشد که نه دشمن‌سازی کند»ء نه تذش بیافریند. باید زیان گفت‌وگوء احترام» عدالت و آینده باشد.

در نهایت» گذار بدون خشونت نیازمند مشارکت مردم است. جامعه‌ای که در خیابان‌ها آرام باشدء اما در ذهن ناآرام» وارد گذار سالم نمی‌شود. اما جامعه‌ای که در ذهن به آرامش رسیده» در جسم نیز به آرامش ی‌رسد حتی اگرگذار سخت باشد.

حقیقت این است:

ایران می‌تواند یک از کم‌خشونت‌ترین گذارهای قرن را تجربه کند»ء زیرا جامعه ایران حتی با همه زخم‌ها--خشونت‌طلب نیست.

ایرانیان در سخت‌ترین لحظه‌هاء بیشتر به «نجات» فکر می‌کنند تا به «انتقام.« این ویژگ» بزرگ‌ترین سرمایه ایران در گذار بدون خشونت است.

مسیر آزادی ایران» اگر درست طراحی شودء می‌تواند سرشار از آگاهی» بلوغ خویشتن‌داری و خرد باشد.

و ملت ایران» به‌لحاظ فرهنگ و تاریخی» ملتی است که می‌تواند انتخاب کند خشونت بر آینده‌اش سایه نیندازد.

در فصل بعدء به موضوع حیاتی دیگری ی‌پردازیم:

بازسازی ایران پس از گذار--چگونه می‌توان کشور را دوباره ساخت» اعتماد را احیا کرد و آینده‌ای پایدار ایجاد نمود؟

فصل دوازدهم - بازسازی ایران پس از گذار

منابع» اولویت‌ها و نقشه راه برای ساختن فردای آزاد

هیچ گذار سیاسی حتی اگرکامل و موفق باشد--پایان کار نیست. گذار» فقط پایان یک دوران نیست؛ آغاز دوران دیگری است.

ایران پس از آزادی» با پرسشی بزرگ روبه‌رو خواهد شد:

»چگونه دوباره خود را بسازد؟« این پرسش» بزرگ‌تر از هر مسأله سیاسی» اقتصادی یا امنیق است. زیرا بازسازی پس از گذار» تنها بازسازی یک دولت نیست؟ بازسازی یک ملت است-ملت که دهه‌ها زخم خورده» امید از دست داده» مهاجرت را تجربه کرده» اعتمادش فرسوده شده و در خود فرو رفته است.

برای فهم بازسازی» باید ابتدا ایران را همان‌گونه که هست دید:

ایران کشوری شکست‌خورده نیست؛ ایران کشوری زخمی است. زخم‌ها درمان می‌شوند--اگر اراده و خرد جممی وجود داشته باشد.

بازسازی ایران پس از گذار» بر سه ستون استوار است:

بازسازی روانی و اجتماعی» بازسازی نهادی و حکمرانی» و بازسازی اقتصادی و توسعه‌ای. این سه ستون باید همزمان ساخته شوند؛ هیچ‌یک بدون دیگری پایدار نخواهد بود.

نخست باید به روان جمی پرداخت. روان جامعه ایران سنگین» خسته»ء وگاه سرخورده است. چهار دهه فشار فقر» سانسور» تحقیر» بحران مستمرء و ناامنی سیاسی باعث شده مردم حتی نیرومندترین آن‌ها-خستگی درونی عمیقی داشته باشند. بازسازی روانی یعنی مردم دوباره یاد بگیرند به آینده نگاه کنند؟؛ یعنی جامعه از وضعیت «بقا» به وضعیت «زندگ» منتقل شود. این انتقال تنها با سیاست‌های اقتصادی یا امنیق ممکن نیست؛ نیازمند ترمیم عاطفی» آشتی اجتماعی» روایت‌سازی صادقانه و احترام عمومی است.

واضح است که ایران پس از گذار نیازمند یک دوره «آرام‌سازی روانی» خواهد بود--دوره‌ای که در آن حقیقت گفته می‌شود اما انتقام گرفته نمی‌شود؟ عدالت اجرا می‌شود اما تندروی نمی‌شود؛ گذشته شناخته می‌شود اما آینده گروگان گذشته نمی‌گردد. کمیسیون‌های حقیقت‌یاب» عدالت انتقالی» رسانه‌های آزاد و فرهنگ آشتی نقش حیاق در این مرحله دارند.

دومین ستون بازسازی» بازسازی نهادی و حکمرانی است. ایران باید دوباره ساختارهای حکومتی خود را بسازد؟ ساختارهایی که نه ایدئولوژیک باشند و نه فاسدء نه شخص‌محور باشند و نه امنیق. بازسازی نهادی یعنی ایجاد حکومتی پاسخ‌گوء سکولار» کارآمد و شفاف--حکومتی که توان اداره کشور را داشته باشد اما بر مردم سلطه نداشته باشد. در دوره پس از گذار مهم‌ترین وظیفه حکومت موقت» نه ایجاد تغییرات رادیکال» بلکه ایجاد ثبات است: ثبات در قانون» ثبات در اجرای آن» ثبات در نظمء» ثبات در اداره امور روزمره.

ایران» برخلاف بسیاری از کشورهاء ظرفیت عظیمی در نیروی انسانی» تخصصی و مدیریتی دارد. صدها هزار متخصص ایرانی- در داخل و خارج-آماده‌اند که کشور را بازسازی کنند. به شرط آنکه فضای سالم» شفاف و امن برای فعالیت آنان فراهم شود.

بازسازی نهادی همچنین نیازمند قانون اساسی نوین است: قانونی که بر پایه حقوق بشرء آزادی‌های مدنی» توازن قواء استقلال قوه قضاییهء و انتخاب آزادانه شکل گیرد. قانون اساسمی آینده» باید به انسان ایرانی احترام بگذارد--نه به ایدئولوژی» نه به قدرت» نه به نهادهای ماورایی.

سومین ستون بازسازی» بازسازی اقتصادی است؛ ستون اصلی توسعه آینده ایران. اقتصاد ایران زخمی است» اما شکست ‌خورده نیست. برای بازسازی اقتصاد ایران» باید دو نگاه را همزمان داشت: نگاه کوتاه‌مدت برای تثبیت شرایطء و نگاه بلندمدت برای توسعه پایدار,

در کوتاه‌مدت» ایران نیازمند مهار تورم» کنترل نرخ ارز» بازگشت سرمایه‌های انسانی و مالی» و تثبیت زنجیره‌های تأمین است. در بلندمدت» ایران باید از اقتصاد نفتی به اقتصاد مبتنی بر نوآوری» صنعت» گردشگری» خدمات دانش‌بنیان و زیرساخت‌های مدرن حرکت کند.

کشوری با این موقعیت ژئوبلیتیک» این منابع طبیمی» این جمعیت جوان و این ظرفیت علمی» اگر بخواهدء در پنج سال می‌تواند از فقر ساختاری خارج شود و در ده سال به کشوری پیشرفته تبدیل گردد.

اما بازسازی اقتصادی تنها با اصلاحات فتی ممکن نیست؟؛ نیازمند اعتماد است--اعتماد سرمایه گذارء اعتماد فعال اقتصادی» اعتماد جامعه جهانی و اعتماد مردم. اعتماد زمانی بازیگردد که شفافیت وجود داشته باشدء امنیت حقوق برقرار شودء و فساد سیستماتیک ریشه کن گردد.

بازسازی ایران همچنین نیازمند بازسازی روابط جهانی است. ایران باید دوباره وارد جهان شود؛ نه به‌عنوان تهدیدء بلکه به‌عنوان شریک.

جهان امروز برای کشورهایی که می‌خواهند مسیر توسعه را بپیمایند» فرصت‌های عظیمی دارد؛ اما این فرصت‌ها تنها برای

دولت‌هابی باز می‌شوند که ثبات» پیش‌بینی‌پذیری و عقلانیت دارند. ایران در آینده می‌تواند وارد دوره‌ای از همکاری جهانی شود که در آن سرمایه» تکنولوژی» گردشگری» تجارت و دانش آزادانه وارد کشورگردد و ایران را وارد مدار توسعه کند.

اما بازسازی ایران تنها بازسازی اقتصاد و نهادهای حکومتی نیست. بازسازی ایرانء بازسازی هویت و فرهنگ مدنی نیز هست. جامعه ایران باید دوباره خود را به‌عنوان یک جامعه آزاد» خلاق» مسئول و مشارکت‌جو تعریف کند. آزادی» تنها با یک نظام سیاسی جدید ایجاد نمی‌شود؛ آزادی باید در فرهنگ مردم ریشه بدواند. آزادی یعنی احترام به دیگری حتی اگر مخالف باشد. آزادی یعنی مسئولیت‌پذیری حتی در برابر سخت‌ها. آزادی یعنی مشارکت حتی در ساده‌ترین سطوح اجتماعی. و آزادی یعنی باور به اینکه «ایران متعلق به همه ایرانیان است.«

بازسازی اعتماد اجتماعی آخرین و شاید مهم‌ترین بخش بازسازی کشور است. اعتمادء آسان از دست ی‌رود اما سخت بازی گردد. ایران برای بازسازی اعتماد نیازمند شفافیت» گفت‌وگی عدالت» احترام» رسانه آزاد و نهادهای مستقل است. وقتی مردم ببینند که قانون برای همه یکسان اجرا می‌شود» اعتماد بازی‌گردد.

وقتی ببینند که رسانه‌ها آزادند و سانسور وجود نداردء اعتماد بازی‌گردد. وقتی بیینند که دولت پاسخ‌گوست و جامعه مدنی فعال است» اعتماد بازی گردد.

ایران پس از گذارء تنها کشوری نخواهد بود که از استبداد عبور کرده؛ بلکه می‌تواند نمونه‌ای تازه در جهان باشد-- نمونه‌ای از اینکه چگونه یک ملت با تاریخ کهن» با فرهنگ عمیق» با استعدادهای ی‌پایان» توانست خود را دوباره بسازد. بازسازی ایران ممکن است--به‌شرط آنکه مردم» نخبگان» و جهان بداند که آینده ایران ارزش جنگیدن» ساختن و امید داشتن را دارد.

این فصل» نقشه راه بازسازی ایران را تربسیم کرد.

فصل بعدی» به موضوعی به همین اهمیت اساسی می‌پردازد:

ایرانِ فردا چگونه خواهد بود؟ چه ویژگ‌هایی خواهد داشت؟ چه شکلی از آزادی» نظم و توسعه در انتظار ملت است؟

این ما را به فصل سیزدهم می‌برد

فصل سیزدهم - ایران فردا

ویژگ‌های جامعه آزاد» دولت مدرن و انسان ایرانی نو

ایرانِ فردا یک خیال نیست؟ یک ضرورت است. ضرورقی که از دل تاریخ» از دل دردء از دل امید و از دل تکامل جامعه ایرانی برخاسته است. ایرانِ فردا محصول تصادف نیست؛ محصول انتخاب است--انتخاب یک ملت که تصمیم گرفته است از سایه استبدادء از ترس و از زخم‌های گذشته عبور کند و خود را دوباره «بسازد.« ایرانِ فرد! را نمی‌توان با رویکردهای کوتاه‌مدت یا سیاسی کاری‌های تاکتیی توضیح داد. ایرانِ فردا یک «جهان تازه» است-جهانی که در آن انسان ایرانی خود را بازنگری کرده» جامعه ایرانی خود را بازآفرینی کرده و دولت ایرانی خود را بازطراحی کرده است.

در ایرانِ فرداء نخستین تغییر در «انسان» رخ می‌دهد. انسان ایرانی آزاد» انسانی است که به جای واکنش» «انتخاب» می‌کند؛ به جای ترس» «امید» دارد؛ و به جای انفعال» «مسئولیت» ی‌پذیرد. برای اولین بار پس از دهه‌هاء ایرانی احساس خواهد کرد که صاحب زندگ‌اش است» صاحب سرزوشتش است» و صاحب کشورش است. این احساس مالکیت, بنیان جامعه مدرن را ی‌سازد. ایرانی آزاد» انسانی خواهد بود که با جهان گفتگو می‌کند» نه اینکه از جهان پنهان شود یا با جهان در تقابل دائمی باشد. ایرانی آزاد» انسانی خواهد بود که توانایی رشد دارد--نه در حد بقاء بلکه در حد شکوفایی.

ایران فرد! جامعه‌ای خواهد بود که در آن آزادی» ارزش مرکزی است. اما این آزادی یک آزادی پی‌ساختار نیست؛ آزادی مسئولانه است. آزادی همراه با قانون» با نظم» با احترام متقابل و با آگاهی. در چنین جامعه‌ای آزادی بیان کلید پوبایی است؛ زیرا جامعه‌ای که خاموش باشد» نمی‌تواند رشد کند. آزادی مطبوعات» آزادی احزاب» آزادی تجمعات» آزادی اینترنت و آزادی تشکل‌هاء طبیعتِ زندگ مدرن در ایران خواهد بود. سانسور پایان می‌یابد» چون که سانسور هرگز جامعه قدرتمند نمی‌سازد؛ تنها حکومت‌های ضعیف به سانسور نیاز دارند.

ایرانِ فرد! جامعه‌ای خواهد بود که قانون در آن حاکم است» نه افراد. در این ایران» قانون اسامی نوینی وجود دارد که نه بر اساس ایدئولوژی نوشته شده و نه بر اساس قدرت؛ بر اساس انسان نوشته شده است. قانونی که هر شهروند ایرانی را برابر می‌بیند--زن و مرد» مسلمان و غیرمسلمان» فارس و غیر فارس» مرکز و پیرامون. قانونی که به انسان ایرانی اجازه می‌دهد آزاد باشد و امنیت داشته باشد» رشد کند و احساس تعلق کند.

ایرانِ فردا دولتی مدرن خواهد داشت-دولتی کوچک» کارآمدء فناورانه» شفاف و پاسخ‌گو. دولتی که وظیفه‌اش خدمت به مردم است» نه مهندمی ذهن مردم. دول که به‌جای کنترل جامعه» جامعه را توانمند می‌کند. دولتی که با فساد ساختاری مبارزه می‌کند» نه اینکه فساد ابزار قدرت باشد. دولتی که اقتصاد را رهبری نمی‌کند» بلکه برای شکوفایی اقتصاد «زمینه» می‌سازد. چنین دولتی» ستون اصلی توسعه خواهد بود.

در ایرانِ فرداء» «اقتصاد» از وضعیت فعلی خود عبور کرده و وارد دوره‌ای نو خواهد شد: دوران اقتصاد دانش‌بنیان» اقتصاد گردشگری» اقتصاد صنعتی مدرن» اقتصاد خدمات» اقتصاد دیجیتال و اقتصاد سبز. ایران کشوری است با موقعیت ژئوبلیتیک ی‌نظیرء منابع طبیی فراوان» نیروی انسانی باسواد و زیرساخت‌های قابل توسعه. اگر حکومت مانع نباشدء اقتصاد ایران می‌تواند در پنج سال ثبات پیدا کند و در ده سال شکوفا شود. ثروت ایران در آزادی نهفته است؛ چون آزادی سرمایه ی‌آورد» نوآوری ی‌آورد» روابط جهانی ی‌آوردء و اعتماد می‌سازد.

ایران فرد! جامعه‌ای خواهد بود که زن ایرانی در آن یک از ستون‌های اصلی توسعه است. زن ایرانی» پس از دهه‌ها تبعیض» نه‌تنها برابر خواهد شدء بلکه به دلیل تجربه مقاومتء یک از قدرتمندترین نیروهای اجتماعی کشور خواهد بود. جنبش «زن» زندگ» آزادی» تنها یک جنبش سیاسی نبود؛ سنگ‌بنای پیدایش جامعه‌ای نو بود. در ایران آینده» حضور زنان در سیاست» اقتصادء دانشگاه» مدیریت» ارتش» علم و هنر طبیی خواهد شد-چون زنان نیمی از جامعه نیستند؟ نیمی از آینده‌اند.

ایرانِ فردا جامعه‌ای خواهد بود که «جوانان» موتور پیشرفت آن هستند. نسل جوان ایران امروزء نسلی آگاه» خلاق» جهانی و جسور است.

این نسل» در ایران آینده جایگاهی مرکزی دارد» نه حاشیه‌ای. ایران آینده کشوری خواهد بود که در آن دانشگاه‌ها مرکز تولید فکرند» نه مرکز امنیتی‌سازی؛ که در آن جوان برای ایده‌اش تشویق می‌شود» نه تنبیه؛ که در آن مهاجرت یک انتخاب است» نه یک فرار.

ایران فردا جامعه‌ای خواهد بود که اقوام و فرهنگ‌ها در آن احساس امنیت و احترام می‌کنند. در ایران آینده» کردی بودن» بلوچی بودن» ترک بودن یا گیلی بودن «تهدید» نیست؛ «سرمایه» است. ایران آینده کشوری است که در آن تنوع فرهنگ نه‌تنها پذیرفته شده» بلکه بخشی از هویت ملی مشترک است. ایران آینده--در بهترین شکل خود--به کشوری تبدیل می‌شود که وحدت ملی را بر پایه احترام متقابل می‌سازدء نه بر پایه حذف.

ایرانِ فرد! جامعه‌ای خواهد بود که در آن روابط جهانی بازطراحی شده‌اند. ایران دیگر کشوری منزوی نیست؟؛ کشوری است که با جهان در ارتباط است. ایرانِ فرداء به‌جای اینکه با منطقه در تنش باشد» می‌تواند یک از موتورهای ثبات منطقه شود. جایگاه ژئوبلیتیک ایران» اگر درست مدیریت شود»ء می‌تواند یک از منابع اصلی قدرت ملی ایران باشد: راه‌های تجاری» انرژی» ترانزیت» فناوری» گردشگری و ارتباطات جهانی.

ایران فرد! کشوری خواهد بود که «هنر» و «فرهنگ» دوباره نفس خواهند کشید. هنر ایران در گذر از استبداد» بارها زخمی شده؟ اما هنر ایران هرگز نمرده. ایران آینده کشوری است که موسیقی در آن سانسور نمی‌شودء کتاب خط نمی‌خوردء فیلم توقیف نمی‌شودء و هنرمند دشمن

هنر آزاد» فرهنگ آزاد ی‌سازد؛ و فرهنگ آزادء انسان آزاد.

در ایران فرداء «آینده» دوباره به یک مفهوم مثبت تبدیل می‌شود. در چهار دهه گذشته» آینده برای بسیاری از ایرانیان مفهوی مبهم» ترسناک یا دست‌نیافتنی بوده است. اما در ایران آزاد» آینده دوباره معنای خودش را پیدا می‌کند-- آینده‌ای که انسان در آن می‌تواند رشد کندء بسازدء بیافریند» و شاد باشد.

ایران فرداء اگر درست ساخته شود» می‌تواند یک از جذاب‌ترین کشورهای دنیا برای زندگ» سرمایه‌گذاری و گردشگری باشد. کشوری که جهان آن را نه با بحران» بلکه با فرهنگ» ادب» تاریخ» جاذبه‌های طبیی و انسان‌های توانمندش ی‌شناسد.

در نهایت» ایران فردا تنها یک سرزمین نیست؛؟ ایرانِ فرداء یک «روح جدید» است-روحی که از دل رنج» آزادی را آموخته است.

و این تصویر نه روٌیاء بلکه «نقشة قابل‌ساختن» است.

فصل بعدء تصویری تکمیلی ارائه خواهد داد:

چگونه می‌توان از امروز تا آن فردا حرکت کرد؟ مسیرگام‌به گام چیست؟

این موضوع ما را به فصل چهاردهم می‌برد.

فصل چهاردهم - مسیر حرکت

گام‌های عملی برای رسیدن به ایران آزاد

رسیدن به آزادی» نه یک جهش ناگهانی است و نه یک آرزوی شاعرانه؛ یک «حرکت» است-حرکتی که اگر به‌درستی طراحی شودء می‌تواند ملتی را از دل تاریکی به روشنایی برساند. ایران برای رسیدن به آزادی نیازمند مسیری است که هم واقع‌بینانه باشد و هم الهام بخش؛ مسیری که تجربه جهانی گذار را در

خود داشته باشدء اما با ویژگ‌های ویژه جامعه ایرانی سازگار باشد.

مسیر حرکت به سوی ایران آزاد» از تغییر درونی آغاز می‌شود. پیش از آنکه قدرت سیاسی تغییر کندء جامعه باید تغییر را بخواهدء بپذیرد و آماده آن باشد. تغییر سیاسی» انعکاس تغییر فرهنگی و روانی است. وقتی مردم از «ترسیدن» به «خواستن» منتقل شوند» لحظه گذار آغاز می‌شود. این لحظه امروز در ایران به‌وضوح دیده می‌شود: تغییر در ذهن» تغییر در زیان» تغییر در ارزش‌هاء» تغییر در خواست‌ها و تغییر در نگاه نسل جدید.

اما حرکت فقط با «خواست» آغاز نمی‌شود؛ با «سازمان‌یافتگ» ادامه ی‌یابد. در کشورهای موفق» گذار زمانی امکان‌پذیر شد که جامعه» نخبگان و گروه‌های مختلف توانستند خود را در قالب شبکه‌های گفت‌وگوء هم‌فکری و همکاری سازمان‌دهی کنند. ایران نیز نیازمند همین سازمان‌یافتگ است: شبکه‌هایی از معلمان» زنان» دانشجویان» کارگران» پزشکان» هنرمندان» حقوقدانان» فعالان مدنی» تکنوکرات‌ها و متخصصان که بذر گفت وگو و همکاری را در سراسر جامعه بکارند. این شبکه‌ها پایه‌های «جنبش ملی» را ی‌سازند--جنبشی که نه به خشونت نیاز دارد و نه به رهبری فردی» بلکه بر آگاهی و پیوند اجتماعی استوار است.

یکی دیگر از پایه‌های مسیر حرکت» گفتگو میان نیروهای مختلف سیاسی است. هیچ کشوری بدون گفتگو به آزادی نرسیده است. گفتگی روح گذار است. در ایران» گفتگو باید از سطحی جدید آغاز شود: نه برای منازعه» بلکه برای یافتن اشتراکات.

نخبگان ایرانی حتی با اختلاف‌نظرهای عمیق--باید درک کنند که آینده ایران مهم‌تر از برچسب‌های گذشته است. گفتگو باید میان گروه‌های داخل کشور و گروه‌های خارج کشور برقرار شودء زیرا ایران آینده ترکیی از هر دو است. گفتگو باید میان نسل‌های مختلف صورت گیردء زیرا هیچ نسلی نمی‌تواند به تنهایی کشور را بازسازی کند. این گفتگوهاء نقشه راه مشترک را شکل خواهد داد.

حرکت به سوی آزادی همچنین نیازمند «طراحی یک مرحله انتقای» است-مرحله‌ای کوتاه‌مدت که کشور را از وضعیت فعلی به وضعیت دموکراتیک منتقل می‌کند. مرحله انتقالی نباید مبهم باشد. ابهام» ترس می‌آفریند و ترس مقاومت. مرحله انتقالی باید شفاف باشد: چه کسانی در دولت موقت خواهند بود؟ مدت آن چقدر است؟ چه وظایفی دارد؟ چگونه امنیت حفظ یی‌شود؟ چگونه اقتصاد تثبیت می‌شود؟ اگر این مرحله روشن و قابل اعتماد باشد» جامعه آرام می‌شود و گذار از تنش دور ی‌ماند.

یی دیگر از عناصر مسیر حرکت» نقش نیروهای امنیتی است. نیروهای امنیق نباید به چشم «دشمن» دیده شوند. در هیچ گذار موفقی نیروهای امنیتی حذف نشدند؛ بلکه نقش آنان بازتعریف شد. یکی از بزرگ‌ترین خطاهای فاجعه‌بار گذارهای ناموفق» برخورد انتقامی با این نیروها بود. در ایران» نیروهای امنیتی باید بدانند که آینده کشور آنان را حذف نمی‌کندء بلکه آنان را به بازیگران مسئول نظم تبدیل می‌کند. اگر این پیام منتقل شود»ء مقاومت آنان شکسته می‌شود و گذار بدون خشونت ممکن می‌شود.

درکنار این» مسیر حرکت نیازمند بازسازی اعتماد اجتماعی است. ایران برای حرکت نیازمند «اعتماد دوباره» است-اعتماد میان مردمء اعتماد میان گروه‌های سیاسی» اعتماد میان داخل و خارج» اعتماد میان مردم و نخیگان. اعتماد تنها با صداقت» شفافیت و رفتار مسئولانه بازی گردد. مردم باید ببینند که نیروهای سیاسی نه برای قدرت» بلکه برای ایران کار می‌کنند. وق اعتماد برگردد» حرکت جمیی آغاز می‌شود.

مسیر حرکت همچنین نیازمند «تغییر در روایت» است. تا وقتی مردم تصویرهای تاریک از آینده داشته باشندء حرکت نمی‌کنند. روایت باید تغییر کند: از ترس به امیدء از ناامنی به امکان» از ابهام به شفافیت. رسانه‌هاء روشنفکران» فعالان مدنی» هنرمندان و چهره‌های محبوب نقش حیاتی دارند. اگر روایت آینده روشن باشد»ء مردم به مسیر اعتماد می‌کنند.

یک از مهم‌ترین بخش‌های مسیر حرکت» نقش جامعه جهانی است. جهان به ایران آینده کمک خواهد کرد--به شرط آنکه بداند ایران در مسیر آزادی واقی حرکت می‌کند. سوابق گذارهای موفق نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری خارجی» حمایت سازمان‌های بین‌المللی» همکاری اقتصادی» و تضمی‌های امنیتی تنها زمانی فعال می‌شود که یک اجماع داخلی شکل گرفته باشد. ایران در آینده می‌تواند از این ظرفیت عظیم استفاده کندء اما تنها زمانی که تصویر روشنی از گذار ارائه دهد.

در این مسیرء مردم نقش اصلی را دارند. گذار زمانی آغاز می‌شود که مردم تصمیم بگیرند «دیگر بس است.« اما گذار زمانی موفق می‌شود که مردم بدانند «فردا ممکن است.« مردم موتور گذارند» اما موتور بدون نقشه» سوخت اتلاف می‌کند. نقشه بدون موتور» حرکت نمی‌کند. ایران فردا زمانی ساخته می‌شود که نقشه و موتور باهم هماهنگ شوند.

و سرانجام» مسیر حرکت نیازمند «صبر فعال» است. صبر منفعل» نشستن و انتظار کشیدن است. اما صبر فعال یعنی ساختن» گفتگو کردن» شبکه ساختن» آگاه کردن» اعتمادسازی و آماده شدن برای لحظه‌ای که تاریخ در را باز می‌کند. تاریخ همیشه در را باز می‌کند--اما تنها ملت‌های آماده می‌توانند وارد شوند.

ایران در نقطه‌ای ایستاده که آینده‌اش می‌تواند یک از روشن‌ترین آینده‌های منطقه باشد--اگر امروزء نه با ترس بلکه با عقلانیت» جرأت و خرد» مسیر را انتخاب کند.

مسیر حرکت ایران به‌سوی آزادی» مسیری است که از آگاهی» سازمان‌یافتگ» گفت‌وگو اعتماد» مدیریت مرحله‌ای» نقش آفرینی مسئولانه نیروهای مختلف و طراحی آینده ساخته می‌شود.

فصل بعدی» آخرین فصل این مجموعه خواهد بود--فصلی که پیام اصلی کتابچه را در قالب یک «جمع‌بندی فلسفی-تمدنی» بیان می‌کند.

این ما را به فصل پانزدهم می‌برد.

فصل پانزدهم - فرجام سخن

آزادی به‌مثابه تولد دوباره ایران

هیچ ملتی در جهان نیست که بدون عبور از تاریی» معنای روشنایی را بفهمد. هیچ سرزمینی نیست که بدون تحمل رنچج» به بلوغ نرسد. و هیچ تاریخی نیست که بدون رسیدن به لحظه‌ای که در آن «ترس» در برابر «امید» زانو ی‌زند» دگرگون شود.

آیران نیز همین مسیر را پیموده است. سرزمینی که هزاران سال پیش» نخستین منشور آزادی بشر را به جهان عرضه کردء در یی از پارادوکس‌های تاریخ» چهار دهه در قبضه حکومتی گرفتار شد که جوهره‌اش ضد آزادی بود. اما هر رنجی» پاسخی زاده است. و پاسخ ایران به این رنج طولانیء تولد نسلی است که آزادی را نه در کتاب‌هاء نه در شعارهاء بلکه در جان خود فهمیده است.

این نسل» معنای آزادی را ی‌داند» زیرا معنای نبودن آن را تجربه کرده است. این نسل» قدر کرامت را می‌داند» زیرا تحقیر را دیده است. قدر حقیقت را ی‌داند» زیرا دروغ را تجربه کرده است. قدر زندگ را می‌داند» زیرا مرگ را از نزدیک لمس کرده است. و از همه مهم‌تر» معنای «ترس از آزادی» را ی‌فهمد» زیرا سال‌ها با آن جنگیده است.

اما تاریخ یک حقیقت ساده دارد:

ترس» هرچند بزرگ باشد» هرگز بزرگ‌تر از حقیقت آزادی نیست. ترس می‌تواند انسان را متوقف کند» اما نمی‌تواند ملت را برای همیشه اسیر نگه دارد. ترس می‌تواند روزهای یک حکومت را طولان‌تر کندء اما نمی‌تواند آینده یک کشور را تصاحب کند. ترس» اگرچه سنگین است» اما سرنوشت نیست. و ملت‌هاء دیر یا زود» لحظه‌ای را ی‌سازند که در آن» ترس از آزادی جایش را به شجاعت آزادی می‌دهد.

ایران امروزء در آستانه چنین لحظه‌ای ایستاده است. نه به این دلیل که حکومت ضعیف شده تنها؛ نه به این دلیل که جهان تغییر کرده تنها؛ نه به این دلیل که اقتصاد فرو ریخته تنها؛ بلکه به دلیل اینکه جامعه ایران تغییر کرده است.

جامعه‌ای که یک‌بار تاریی را برگزیده بودء اکنون روشنایی را می‌طلید. جامعه‌ای که یک‌بار امید را فراموش کرده بودء اکنون امید را به‌عنوان سلاح اصلی خود باز یافته است. جامعه‌ای که یک‌بار گرفتار روایت‌های ترس بودء اکنون روایت آزادی را با چشمان خود ی‌بیند. جامعه‌ای که روزی در برابر قدرت سکوت می‌کرد»ء اکنون در برابر دروغ ی‌ایستد. جامعه‌ای که سال‌ها پراکنده بود» اکنون تولد «اراده مشترک» را تجربه می‌کند.

این اراده مشترک» آغاز تولد دوباره ایران است.

آزادی برای ایران فقط یک مفهوم سیاسی نیست؛ آزادی برای ایران» بازگشت به «ماهیت ایرانی» است. بازگشت به آن انسان ایرانی که در تاریخ خودء بیش از هرچیز دنبال خردء اعتدال» گفت‌وگو و زببایی بوده است. آزادی» برای ایران چیزی بیرونی نیست؛

به ریشه این خاک تعلق دارد. به حافظ تعلق دارد؛ به سعدی» به مولوی» به فردوسی» به خیام» به سهراب» به سیمین» به فروغء به شاملو. آزادی در فرهنگ ایران همیشه نور بوده است--حتی اگر حکومت‌ها خواسته باشند سایه بر آن بیندازند.

گذار ایران» تنها پایان یک حکومت نیست؛

پایان یک دوران روانی است:

پایان ترس» پایان تحقس پایان دروغء پایان ناامیدی» پایان بن‌بست.

و آغاز یک دوران تازه:

آغاز اعتماد» آغاز آگاهی» آغاز گفتگی آغاز کرامت» آغاز شکوفایی.

آزادی» در معنای عمیق‌ترش» یعنی بازگشت انسان ایرانی به «خود اصیل» خود--خودی که در سال‌های استبداد زیر غبار پنهان شده بود. وقتی آزادی به ایران بازگردد» انسان ایرانی خود را دوباره کشف خواهد کرد: توانایی‌اش راء خلاقیتش راء انسانیتش راء» مهرش راء روشن‌بیی‌اش راء و نیروی عظیمی که در او نهفته بوده و فرصت شکوفا

آینده ایران» آینده‌ای است که در آن دیگر شهروند ایرانی مجبور نیست نقش‌هایی بازی کند که با روحش بیگانه است. در آن» انسان ایرانی مجبور نیست دو زندگ داشته باشد--یک آشکار و یک پنهان. در آن» جوان ایرانی مجبور نیست برای رویاهایش از وطن بگریزد. در آن» زن ایرانی مجبور نیست برای حق طبیی خود مبارزه کند. در آن» اقوام ایرانی مجبور نیستند برای هویت خود هراس داشته باشند. در آن» متخصص ایرانی مجبور نیست استعداد خود را فدای ناتوانی حاکمان کند. در آن» میهن‌دوستی یک جرم یا یک شعار نخواهد بودء بلکه یک فضیلت طبیی است.

ایران آزاد» ایرانِ «بازسازی»» «آشتی» و «آفرینش» است. ایران آزاد» ایرانِ «بلوغ» است-بلوغی که از دل رنج زاده شده. ایران آزادء ایرانِ «نفس کشیدن» است؛ چون چهار دهه است که این کشور نفسی واقی نکشیده. ایران آزاد» ایرانِ «دویدن» است؛ چون سال‌هاست ایستاده است.

در پایان این مسیر بلند» یک حقیقت باق می‌ماند:

آزادی» بزرگ‌ترین هدیه‌ای است که ملتی می‌تواند به نسل بعد بدهد. آزادی» سرمایه‌ای است که هیچ حکومتی قادر نیست آن را تصاحب کند. آزادی» تنها ثروتی است که با تقسیم شدن» بیشتر می‌شود. آزادی» تنها نیرویی است که بدون خشونت» قدرت می‌آفریند. آزادی» تنها آتشی است که با سوختن» روشن‌تر می‌شود.

اگر ایران آزاد شود 2۳۵0--خواهد شد--نه تنها سرنوشت خود را تغییر خواهد دادء بلکه صدای امیدی خواهد شد برای منطقه‌ای که سال‌هاست گرفتار چرخه استبداد و خشونت است. ایران آزاد» الهام بخش خواهد بود؛ همان‌طور که در تاریخ بارها الهام بخش بوده است.

و این آزادی» نه روّیاء نه آرزی نه خیال؛ بلکه «واقعیت بالقوه» ایران است-واقعیتی که اکنون به آستانه تحقق نزدیک شده.

تنها به یک چیز نیاز دارد:

آنکه ملت ایران» همان گونه که در این کتابچه روایت شدء از «ترس آزادی» عبور کند و به «شجاعت آزادی» برسد.

در پایان» سخن را با یک حقیقت ساده اما عمیق به پایان ی‌رسانم:

آزادی» همان لحظه‌ای است که ایران دوباره متولد می‌شود.

و این تولد» در راه است.