متن بازشناسی‌شدهٔ سند برای مطالعه و جست‌وجو در وب تنظیم شده است. برای تطبیق عبارت‌ها و دیدن چیدمان اصلی، «نمای اصلی صفحه» را باز کنید.
صفحهٔ ۱ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405
بازخوانی یک مفهوم در میراث مشروطه و پیشنهادی برای معیارهای ملی در ایران امروز بیش از یکصد و بیست سال از انقلاب بزرگ و سرنوشت‌ساز مشروطه ایران می‌گذرد؛ انقلابی که یکی از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ معاصر ایران بود و مفاهیمی چون قانون» حقوق ملت. مجلس» مسئولیت حکومت و مشارکت مردم در اداره کشور را با نیرویی تازه وارد فرهنگ سیاسی ایران کرد.
مشروطه پایان یک راه نبود؛ آغاز راهی بود که ملت ایران در بیش از یک قرن گذشتهء با کامیابی‌ها و
ناکامی‌هاء امیدها و سرخوردگی‌ها و تجربه حکومت‌ها و تحولات گوناگون پیموده است. در این مسیرء ایران دولت‌سازی نوینء نهضت ملی شدن صنعت نفت. انقلاب ۱۳۵۷ و تحولات عمیق سیاسی و اجتماعی پس از آن را تجربه کرده است. درباره هر یک از این دوره‌هاء و درباره شخصیت‌هایی که در آنها نقش داشته‌اند» داوری‌های متفاوت و گاه کاملاً متضادی وجود دارد. این اختلاف‌ها نه عجیب‌اند و نه لزوماً زیان‌آور. تاریخ یک ملت» دفتر حسابی نیست که بتوان در پایان هر صفحه, انسان‌ها را در دو ستون «خوب» و «بد»» «ملی» و «غیرملی» قرار داد. تاریخ عرصه انتخاب‌های دشوارء» شرایط متفاوت و پیامدهایی است که گاه حتی از نیت بازیگران آن فراتر می‌روند. اما تأریخ, اگر قرار نباشد چیزی به آینده ما بیاموزد.» به مجموعه‌ای از خاطرات. افتخارات و زخم‌ها تبدیل خواهد شد.
ارزش تجربه تاریخی در آن است که بتوان از دل آن. نه فقط درباره گذشتگان» بلکه درباره خودمان و آینده‌ای که می‌خواهیم بسازیم پرسش کنیم. از همین رو هدف این نوشتار صدور حکم درباره شخصیت‌ها و جریان‌های گذشته نیست. هنگامی که از محمدعلی‌شاه» شیخ فضل‌اللّه نوری» امیرکبیر» رضاشاه» مصدق یا دیگر چهره‌ها و دوره‌های تاریخ ایران سخن
می‌گوییم» پرسش اصلی ما این نیست که کدام‌یک را برای همیشه در دایره «ملی» قرار دهیم و کدام‌یک را از آن
بیرون بگذاریم.
پرسش ما چیز دیگری است:
تجربه هر یک از آنان چه چیزی به فهم امروز ما از ایران» ملت» حکومت» قانون» استقلال و حاکمیت ملی
افزوده است؟
این تفاوت در پرسش» اهمیت دارد. زیرا اگر «ملی بودن» به ابزاری برای تعیین اینکه چه کسی حق حضور در آینده ایران را دارد تبدیل شود» خودِ این مفهوم می‌تواند به وسیله‌ای برای حذف بدل گردد؛ همان خطری که جامعه سیاسی ایران بارها هزینه آن را پرداخته است.
وا تا
صفحهٔ ۲ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405 اما اگر «ملی بودن» را نه عنوانی برای تقسیم انسان‌هاء بلکه مجموعه‌ای از اصول و مسئولیت‌ها بدانیم» پرسش
چه اصولی می‌تواند ایرانیانی با تاریخ‌هاء باورها و گرایش‌های متفاوت را در ساختن آینده‌ای مشترک کنار یکدیگر قرار دهد؟ برای پاسخ به این پرسشء ناگزیر باید به مشروطه بازگردیم. نه برای آنکه در گذشته بمانیم» بلکه به این دلیل که انقلاب مشروطه یکی از نخستین لحظات بزرگ تاریخ معاصر ایران بود که پرسش «چه کسی فرمان می‌راند؟» را به پرسشی بنیادی‌تر تبدیل کرد: قدرت بر چه اساسی مشروعیت پیدا می‌کند و در برابر چه کسی مسئول است؟ از آن هنگام تاکنون» این پرسش با صورت‌های گوناگون در برابر جامعه ایران قرار گرفته است: فرمان یا قانون؟ فتوا یا قانون مشترک؟ دولت مقتدر یا ملت مقتدر؟ استقلال کشور یا آزادی ملت؟ دین یا حقوق برابر شهروندی؟ اطاعت از قدرت یا مسئولیت در برابر وجدان و قانون؟ شاید تجربه امروز ما اجازه دهد برخی از این دوگانه‌ها را نیز پشت سر بگذاریم. شاید ایران نه میان دولت نیرومند و ملت نیرومند مجبور به انتخاب است» نه میان استقلال و آزادی» نه میان احترام به آیمان مردم و برابری شهروندان. شاید مسئله اصلی» یافتن نظمی باشد که این ارزش‌ها را در کنار یکدیگر قرار دهد. از این منظرء پس از گذشت یکصد و بیست سال از انقلاب شکوهمند مشروطه» شاید زمان آن رسیده باشد که پرسش قدیمی «ملی کیست؟» را بار دیگر مطرح کنیم؛ اما این بار نه برای تعیین مرز میان خودی و غیرخودی» بلکه برای جست وجوی معیارهایی که بتوانند راهنمای رفتار ما در برابر ایران و ایرانیان باشند. معیارهایی برای داوری درباره رفتار» نه صدور حکم درباره هویت انسان‌ها. معیارهایی برای آینده» نه ادامه
منازعات گذشته. و معیارهایی که در نهایت» به جای آنکه از ما بپرسند:
«چه کسی را می‌توان از دایره ملی بودن بیرون گذاشت؟»
پرسشی دشوارتر را پیش روی هر یک از ما قرار دهند:
«برای ساختن ایرانی که متعلق به همه ایرانیان باشدء» من چه مسئولیتی دارم؟»
اگر قرار است درباره «ملی بودن» سخن بگوییم» نخست باید روشن کنیم که «ناسیونالیسم» چیست؛ زیرا بخشی از آبهام‌هایی که در فرهنگ سیاأسی ایرآن پدید آمده» از آنجا ناشی شده است که واژه‌هایی مانند «ملی»» «ناسیونالیسم»» «میهن‌پرستی»» «حاکمیت ملی» و «منافع ملی» گاه به جای یکدیگر به کار رفته‌اند» در حالی که هر یک معنای ویژه خود را دارند.
صفحهٔ ۳ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405
ناسیونالیسم یکی از اندیشه‌های اثرگذار دوران جدید است. این اندیشه در اروپا صورت‌بندی سیاسی تازه‌ای یافت و در سده‌های نوزدهم و بیستم به یکی از نیروهای مهم سیاسی جهان تبدیل شد. در ساده‌ترین تعریف» ناسیونالیسم بر این اصل استوار است که ملت باید در تعیین سرنوشت سیاسی خویش نقشی اساسی داشته باشد و حکومت.» نماینده و پاسدار منافع آن ملت باشد.
اما تجربه تاریخ نشان داده است که ناسپونالیسم تنها یک چهره ندارد و در جوامع مختلف.» نتایج متفاوتی به بار
آورده است.
در برخی کشورهاء ناسیونالیسم نیرویی برای ایجاد وحدت ملی» استقلال سیاسی و شکل‌گیری دولت‌های مدرن
بوده است. در برخی دیگرء هنگامی که با برتری‌جویی قومی» نژادی یا ایدئولوژیک در آمیخته به استبداد»ء جنگ
و فاجعه انجامیده است. برای نمونه» اتو فون بیسمارک نقشی مهم در وحدت آلمان و شکل‌گیری دولت ملی آن کشور ایفا کرد. در مقابل»
تجربه آلمان نازی نشان داد که هنگامی که ناسیونالیسم از مسیر احترام به کرامت انسان خارج شود و به
برتری‌جویی قومی و نژادی تبدیل گردد» نه تنها به ملت‌های دیگرء بلکه سرانجام به همان جامعه‌ای که به نام آن سخن می‌گوید نیز آسیب می‌رساند. این دو تجربه» بیش از آنکه موضوع داوری درباره اشخاص باشند» یادآور دو مسیر بسیار متفاوتی هستند که احساس تعلق ملی می‌تواند در پیش گیرد. تجربه ملت‌ها به ما آموخته است که دوست داشتن میهن» به معنای دشمنی با دیگر ملت‌ها نیست؛ همان‌گونه که دفاع از هویت ملی» به معنای برتر دانستن یک قوم» نژاد» مذهب یا ایدئولوژی بر دیگران نیست. اما مفهوم «ملی» در فرهنگ سیاسی ایران» مسیر تاریخی ویژه خود را پیموده است و برای فهم آن نمی‌توان تجربه ایران را صرفاً با الگوهای اروپایی توضیح داد.
ایران و مسئله ناسیونالیسم
تجربه تاریخی ایران» در بسیاری از جنبه‌ها با تجربه دولت‌های ملی جدید در اروپا تفاوت دارد و همین تفاوت. به مفهوم «ملی» در فرهنگ سیاسی ایران ویژگی خاصی بخشیده است. بسیاری از دولت‌های ملی اروپا در سده‌های نوزدهم و بیستم» از دل اتحاد واحدهای سیاسی پراکنده یا بر محور هویت‌های قومی و زبانی شکل گرفتند. از این روء ناسیونالیسم در برخی از آن کشورها با مسئله وحدت قومی» زبانی یا سرزمینی پیوندی نزدیک پیدا کرد. اما ایران مسیر تاریخی متفاوتی پیموده است.
ایران در بخش بزرگی از تاریخ مکتوب خودء سرزمینی متشکل از مردمانی با زبان‌هاء آیین‌ها و فرهنگ‌های
گوناگون بوده است. ساختار سیاسی هخامنشی نیز از همان آغاز. اقوام و سرزمین‌های متعددی را دربر گٌرفت و
اداره چنین گستره‌ای ناگزیر با پذیرش درجه‌ای از تنوع فرهنگی» زبانی و آیینی همراه بود.
در طول تاریخ نیز کردء بلوچ» ترک» لرء فارس» عرب» ترکمن» گیلک» مازندرانی و دیگر مردمان ایران» هر یک در شکل‌گیری و پاسداری از این سرزمین و فرهنگ تاریخی آن سهم داشته‌اند.
صفحهٔ ۴ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405
از همین رو هویت تاریخی ایران را نمی‌توان تنها بر پیوند نژادی یا زبانی استوار دانست. سرزمین مشترک.
و تاریخی, پیوندهای فرهنگی و سرنوشت مشترک نسل‌های گوناگون ایرانیان نیز در شکل‌گیری این هویت
شاید یکی از ویژگی‌های ماندگار ایران نیز همین باشد که با وجود تفاوت‌های قومی» زبانی» مذهبی و فرهنگی» مفهوم «ایران» توانسته است در طول سده‌ها به‌عنوان یک تعلق تاریخی مشترک باقی بماند.
به همین دلیل» مفهوم سیاسی «ملی» در ایران» به‌ویژه از دوران مشروطه به بعدء نمی‌تواند به برتری یک قوم» زبان» مذهب یا ایدئولوژی فروکاسته شود. تجربه مشروطه به این مفهوم بُعد دیگری نیز افزود: مشارکت همه ایرانیان در سرنوشت مشترک کشور, اگر قرار است از تجربه تاریخی ایران درسی برای امروز بگیریم» شاید یکی از مهم‌ترین آنها این باشد که پایداری ایران در گرو آن است که همه ایرانیانء با هر قومیت» زبان» مذهب» عقیده و گرایش سیاسی» خود را در سرنوشت این کشور شریک بدانند. از این منظرء» «ملی بودن» نه به معنای یکسان اندیشیدن» بلکه به معنای پذیرفتن مسئولیتی مشترک در برابر ایران است؛ مسئولیتی که شهروندان راء با وجود اختلاف دیدگاه‌هاء در حفظ استقلال» تمامیت ارضی» حاکمیت قانون» کرامت انسانی و آینده این سرزمین به یکدیگر پیوند میدهد.
اما در همین نقطه پرسشی مهم پیش روی ما قرار می‌گیرد:
آیا دوست داشتن ایران و احساس تعلق عمیق به آن» به تنهایی برای «ملی بودن» کافی است؟
میهن‌پرستی؛ فضیلتی که کافی نیست
اگر ناسیونالیسم را بتوان یک اندیشه سیاسی دانست» میهن‌پرستی پیش از آنکه یک ایدئولوژی باشد» فضیلتی انسانی و مدنی است.
میهن‌پرست کسی است که سرزمین خود را دوست داردء برای آبادانی آن می‌کوشد» در برابر تهدیدهای خارجی از آن دفاع می‌کند و منافع کشور را بر منافع شخصی و گروهی خویش ترجیح میدهد. چنین احساسی از شریف‌ترین ویژگی‌های یک شهروند مسئول است و ملت‌ها همواره به فرزندان میهن‌دوست خود افتخار کرده‌اند.
در تاریخ ایران» کمتر شخصیتی را می‌توان یافت که به اندازه میرزا تقی‌خان امیرکبیر نماد میهن‌دوستی» پاکدستی و دغدغه پیشرفت کشور باشد. او نه رهبر یک حزب سیاسی بود و نه نظریه‌پرداز دموکراسی به معنای آمروزی؛ اما بخش مهمی از توان خود را صرف اصلاح ساختار حکومت» گسترش آموزش» مبارزه با فساد» تقویت استقلال کشور و کاستن از نفوذ قدرت‌های بیگانه کرد. از همین روء پس از گذشت بیش از یک قٌرن و نیم» نام او همچنان با احترام در حافظه تاریخی بسیاری از ایرانیان زنده مانده است. در تاریخ دیگر کشورها نیز نمونه‌هایی می‌توان یافت. اتو فون بیسمارک در آلمان» با وجود اختلاف‌نظرهایی که درباره شیوه حکومت او وجود داردء نقشی مهم در وحدت سیاسی و قدرت‌یابی کشورش ایفا کرد.
صفحهٔ ۵ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405
این تجربه‌ها نشان می‌دهند که عشق به میهن» احساس مسئولیت و تلاش برای پیشرفت کشورء از ارزش‌های مهم زندگی ملی‌اند.
اما درست در همین نقطه» پرسشی که در پایان بخش پیشین مطرح کردیم اهمیت پیدا می‌کند: آیا میهن‌پرستی» به تنهایی» برای ملی بودن کافی است؟
تجربه تاریخ معاصر ایران نشان میدهد که پاسخ به این پرسش چندان ساده نیست. ممکن است فردی صمیمانه ایران را دوست داشته باشدء اما به مشارکت مردم در اداره کشور باور نداشته باشد. ممکن است حکومتی با هدف پیشرفت کشورء قدرت را چنان متمرکز کند که قانون و حقوق شهروندان آسیب
7
و از سوی دیگرء ممکن است کسانی از آزادی سخن بگویندء اما نسبت به استقلال» امنیت و منافع پایدار ایران بی‌تفاوت باشند.
بنابراین» نه عشق به ایران را می‌توان نادیده گرفت و نه آن را به تنهایی معیار «ملی بودن» دانست.
شاید یکی از مهم‌ترین درس‌های تجربه تاریخی ما این باشد که:
عشق به ایران و احترام به حق مردم ایران» دو روی یک حقیقت‌اند.
اگر عشق به میهن از حق ملت جدا شود» ممکن است به این تصور بینجامد که می‌توان به نام ایران» بدون
مشارکت ایرانیان برای آنان تصمیم گرفت.
و اگر سخن از حقوق مردم» از مسئولیت در برابر استقلال» امنیت و منافع پایدار کشور جدا شود» سوی دیگر همان تعادل از میان می‌رود.
از همین جاست که «میهن‌پرستی» به تنهایی برای تعریف سیاسی «ملی بودن» کافی نیست.
باید چیزی به آن افزوده شود:
قانون» حقوق ملت و حق مردم در تعیین سرنوشت خویش.
و درست در همین نقطه است که انقلاب مشروطه معنایی تعیین‌کننده پیدا می‌کند.
مشروطه؛ زادگاه مفهوم سیاسی «ملی»
اهمیت انقلاب مشروطه تنها در تأُسیس مجلس یا تدوین قانون اساسی نبود. دستاورد عمیق‌تر آن» تغییری بود که در نسبت میان ملت» حکومت و قانون پدید آورد. پیش از مشروطه» در ساختار سنتی قدرت» حکومت بیش از هر چیز با شخص پادشاه پیوند داشت. فرمان از بالا صادر می‌شد و مردم عمدتاً در جایگاه رعیت قرار داشتند. قانون نیز هنوز از جایگاهی برخوردار نبود که بتواند قدرت فرمانروا را به‌گونه‌ای پایدار محدود کند. مشروطه این نظم دیرینه را به چالش کشید.
صفحهٔ ۶ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405 برای نخستین بار با چنین نیرویی» پرسش‌هایی بنیادین در برابر جامعه ایران قرار گرفت: قدرت سیاسی از کجا سرچشمه می‌گیرد؟ حکومت در برابر چه کسی مسئول است؟ آیا صاحبان قدرت می‌توانند خود را فراتر از قانون بدانند؟
و آیا کشور متعلق به حکومت است» یا حکومت امانت‌دار کشوری است که به ملت تعلق دارد؟ با مشروطه» مفاهیمی چون «ملت»» «حقوق ملت»» «نمایندگی ملت»» «قانون اساسی» و مسئولیت حکومت» جایگاهی تازه در فرهنگ سیاسی ایران یافتند. در چنین فضایی» واژه «ملی» نیز به‌تدریج معنایی فراتر از دوست داشتن ایران پیدا کرد. ملی بودن» آرام‌آرام با این اندیشه پیوند خورد که عشق به ایران» بدون به رسمیت شناختن حق ایرانیان در 4یا تعیین سرنوشت خویش, کامل نیست.
شاید یکی از ماندگارترین میراث‌های مشروطه همین تغییر در معیار سنجش قدرت باشد: حکومت دیگر تنها با
توانایی فرمان راندن سنجیده نمی‌شد؛ این پرسش نیز در برابر آن قرار گرفت که قدرت بر چه اساسی اعمال می‌شود و در برابر چه کسی پاسخگوست. البته مشروطه همه آرمان‌های خود را محقق نکرد. نهادهای نوپا با ضعف‌های بسیار روبه‌رو شدند» دخالت‌های خارجی ادامه یافت» کشمکش‌های داخلی کشور را فرسود و جامعه ایران بارها میان اقتدار» آزادی» امنیت و قانون گرفتار تنش شد. اما شاید ارزش ماندگار مشروطه دقیقاً در همین باشد که پرسشی را وارد فرهنگ سیاسی ایران کرد که دیگر
به‌آسانی نمی‌شد آن را از میان برد:
آیا قدرت باید بر ملت فرمان براندء یا در برابر ملت و قانون پاسخگو باشد؟
این پرسش» پس از مشروطه دیگر از تاریخ ایران خارج نشد. حکومت‌ها تغییر کردند» ساختارهای سیاسی
دگرگون شدند و نسل‌های تازه آمدند» اما مسئله نسبت میان قدرت. قانون و ملت همچنان باقی ماند. از همین روء اگر امروز در جست‌وجوی معیارهایی برای «ملی بودن» هستیم» نمی‌توانیم آن را تنها با میزان عشق به ایران بسنجیم.
میهن‌دوستی یکی از پایه‌های آن است» اما تجربه مشروطه پایه دیگری را نیز در کنار آن قرار داد: پذیرش اینکه ایران متعلق به ملت ایران است و قدرت سیاسی باید در برابر قانون و ملت مسئول باشد. اما همین اصل» به محض آنکه وارد عرصه سیاست شدء با پرسشی دشوار روبه‌رو گردید: اگر قدرت باید محدود باشدء» چه کسی حق دارد آن را محدود کند؟ ۰ قانون؟
ار آده پادشاه؟
صفحهٔ ۷ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405
اراده ملت؟
یا مرجعی بالاتر از همه اینها؟
این دیگر پرسشی نظری نبود. انقلاب مشروطه خیلی زود آن را در میدان سیاست واقعی ایران آزمود؛ نخست در رویارویی میان مشروطه‌خواهان و محمدعلی‌شاه. و سپس در اختلافی عمیق‌تر درباره منشاً مشروعیت که نام شیخ فضل‌الله نوری با آن پیوند خورده است.
محمدعلی‌شاه و مسئله حاکمیت
یکی از مهم‌ترین رویارویی‌های تاریخ مشروطه» تقابل میان مشروطه‌خواهان و محمدعلی‌شاه بود.
اهمیت این رویارویی برای بحث ماء بیش از آنکه در داوری درباره شخصیت محمدعلی‌شاه یا انگیزه‌های مخالفان او باشدء در برخورد دو برداشت متفاوت از منشاً قدرت سیاسی نهفته است.
مشروطه این پرسش را به مرکز سیاست ایران آورده بود:
قدرت سیاسی از کجا سرچشمه می‌گیرد؟ آیا پادشاه» به اعتبار مقام سلطنت» صاحب قدرت است و قانون در محدوده اراده او معنا پیدا می‌کند؟ یا قدرت باید در چارچوب قانون محدود شود و حکومت» در برابر ملتی که کشور به او تعلق دارد» پاسخگو باشد؟
این اختلاف تنها نزاعی بر سر اختیارات یک پادشاه یا یک مجلس نبود. در پس آن» مسئله‌ای بنیادی‌تر قرار
داشت:
آیا حکومت مالک قدرت است. یا امانت‌دار آن؟ مشروطه‌خواهان» با همه اختلاف‌هایی که میان خود داشتند» در پی آن بودند که اراده فرمانروا را در چارچوب قانون قرار دهند و برای ملت در ساختار قدرت جایگاهی مستقل به رسمیت بشناسند. در برابر» محمدعلی‌شاه در عمل حاضر نشد سلطنت را به محدودیت‌هایی که نظم مشروطه برای قدرت پادشاه ایجاد می‌کردء مقید سازد. کشمکش میان شاه و مجلس سرانجام از اختلاف سیاسی فراتر رفت و به رویارویی آشکار قدرت سلطنت با نهاد نوپای مشروطه انجامید. برای بحث این نوشتار» اهمیت این تجربه در نتیجه‌ای است که از آن برای مفهوم «ملی بودن» می‌توان گرفت.
اما مشروطه معیار دیگری را وارد سیاست ایران کرد:
نیت صاحبان قدرت. به تنهایی» منشاً مشروعیت نیست.
صفحهٔ ۸ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405 قدرت باید محدود باشدء قانون باید بر آن نظارت کند و ملت باید در تعیین سرنوشت خویش سهم داشته باشد. این تحول شاید یکی از عمیق‌ترین فاصله‌ها میان مفهوم سنتی فرمانروایی و مفهوم جدید حاکمیت ملی بود.
در نظم سنتی» پرسش اصلی می‌توانست این باشد که:
فرمانروا چگونه فرمان می‌راند؟
اما مشروطه پرسشی پیش از آن قرار داد:
به چه حقی فرمان می‌راند؟ همین جابه‌جایی کوچک در ظاهرء یکی از بزرگ‌ترین تغییرات در اندیشه سیاسی ایران بود. از آن پس» «حکومت خوب» دیگر تنها حکومتی نبود که نظم برقرار کند» کشور را حفظ کند یا برای آبادانی آن بکوشد؛ باید بتواند منشأً و حدود قدرت خود را نیز در برابر قانون و ملت توضیح دهد. از این منظرء تجربه محمدعلی‌شاه یک درس تاریخی برای مفهوم «ملی بودن» باقی می‌گذارد: دوست داشتن ایران» حتی برای صاحب قدرت» جای پاسخگویی در برابر ملت و قانون را نمی‌گیرد. اما هنوز پرسش مهمی بی‌پاسخ مانده بود. اگر اراده پادشاه نمی‌تواند بالاتر از قانون قرار گیرد» خود قانون مشروعیتش را از کجا می‌گیرد؟ آیا اراده ملت برای قانون‌گذاری کافی است؟ یا قانون باید در برابر مرجعی دیگر نیز پاسخگو باشد؟ این پرسش» ما را به یکی دیگر از بنیادی‌ترین اختلاف‌های دوران مشروطه می‌رساند. شیخ فضل‌الّه نوری و دو برداشت از مشروعیت
در کنار کشمکش میان مشروطه‌خواهان و سلطنت» اختلاف دیگری نیز در جریان انقلاب مشروطه شکل گرفت
که تأثیر آن بسیار فراتر از همان دوران باقی ماند:
اختلاف بر سر منشاً مشروعیت قانون. شیخ فضل‌اللّه نوری در آغاز با بخش‌هایی از جنبش مشروطه همراه بودء اما به‌تدریج با جهت‌گیری‌هایی از آن به مخالفت برخاست و بر ضرورت سازگاری قانون‌گذاری و ساختار سیاسی با مبانی شرعی تأکید کرد. برای بحث ماء مسئله اصلی نه شخصیت شیخ فضل‌اله است و نه صدور حکم تاریخی درباره او؛ مسئله» پرسشی
است که این اختلاف در برابر جامعه ایران قرار داد:
قانون مشترک جامعه. مشروعیت خود را از کجا به دست می‌آورد؟ بخش مهمی از مشروطه‌خواهان در پی نظمی بودند که در آن مجلس» قانون اساسی و نهادهای سیاسی» نمایندگی ملت را بر عهده داشته باشند و حکومت در چارچوب قانونی عمومی محدود شود.
صفحهٔ ۹ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405
در مقابل» در اندیشه شیخ فضل‌الله» اراده مردم به تنهایی نمی‌توانست منشاً کافی برای قانون‌گذاری باشد و قانون
نمی‌بایست از حدود شریعت فراتر رود.
بدین ترتیب» مسئله از اختلاف بر سر یک ماده قانون یا حدود اختیارات مجلس فراتر می‌رفت.
دو برداشت از مشروعیت در برابر یکدیگر قرار گرفته بودند:
در یک سو, قانونی که اعتبار سیاسی خود را از ملت و نهادهای نمایندگی آن می‌گیرد؛
و در سوی دیگر, قانونی که اعتبار نهایی آن باید با معیار شرع سنجیده شود. این اختلاف». با پایان انقلاب مشروطه از تاریخ ایران خارج نشد.
صورت‌هاء بازیگران و نهادها تغییر کردندء اما پرسش باقی ماند:
در جامعه‌ای که شهروندان آن می‌توانند باورهای دینی و غیردینی متفاوتی داشته باشند» قاعده مشترک زندگی
سیاسی بر چه اساسی باید استوار شود؟
پاسخ به این پرسش» لزوماً به معنای ستیز با دین نیست.
ایمان و باور دینی می‌تواند برای میلیون‌ها انسان سرچشمه اخلاق» معنا و وجدان باشد. مسئله از جایی آغاز می‌شود که برداشت دینی یک گروه» به قانونی الزام‌آور برای شهروندانی تبدیل شود که الزاماً همان باور را
از همین روء تجربه مشروطه مسئله‌ای را پیش روی نسل‌های بعد گذاشت که هنوز اهمیت خود را از دست نداده
است:
چگونه می‌توان هم آزادی ایمان را پاس داشت و هم قانون مشترکی داشت که همه شهروندان» فارغ از عقیده
و مذهب. در برابر آن حقوقی برابر داشته باشند؟ در اینجاء دو تجربه‌ای که بررسی کردیم به یکدیگر می‌رسند. در یک سوء فرمان قرار داشت: قدرتی که مشروعیت خود را از جایگاه فرمانروا می‌گرفت. در سوی دیگرء فتوا می‌توانست قرار گیرد: حکمی که اعتبار خود را از مرجعیت دینی می‌گرفت.
و مشروطه» با همه ضعف‌ها و ناکامی‌هایش» راه سومی را در برابر جامعه ایران گشود: قانون مشترک.
قانونی که نه اراده شخص فرمانروا باشد و نه عقیده مذهبی یک بخش از جامعه؛ بلکه چارچوبی عمومی برای تنظیم زندگی مشترک شهروندانی باشد که ممکن است درباره بسیاری از مسائل» حتی بنیادی‌ترین آنهاء با
از این منظرء شاید بتوان یکی از کشمکش‌های ماندگار تاریخ سیاسی ایران از مشروطه تاکنون را چنین دید: تلاش برای گذار از حکومت فرمان و حکومت فتواء به حکومت قانون.
صفحهٔ ۱۰ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405
مقصود از این بیان» نفی نقش تاریخی سلطنت یا دین در جامعه ایران نیست. سخن بر سر مرز میان اقتدار
شخصی, مرجعیت اعتقادی و قانون عمومی است. در حکومت قانون» پادشاه اگٌر وجود داشته باشد تابع قانون است؛ رئیس‌جمهور تابع قانون است؛ روحانی تابع قانون است؛ فرمانده تابع قانون است؛ و شهروند نیز تأبع همان قانون است. هیچ مقام سیاسی یا مذهبیء صرفاً به اعتبار مقام خودء فراتر از قانون قرار نمی‌گیرد.
اما حکومت قانون یک شرط دیگر نیز دارد:
قانون نمی‌تواند فقط ابزاری برای فرمانروایی اکثریت بر اقلیت باشد. اگر قرار است قانون» خانه مشترک همه شهروندان باشد. باید کرامت و حقوق کسانی را نیز که متفاوت می‌اندیشند پاس بدارد. از همین جاء مفهوم «ملی» یک گام دیگر رشد می‌کند. ملی بودن دیگر تنها عشق به ایران نیست؛ تنها استقلال کشور نیست؛ و حتی تنها پذیرش قانون نیز کافی نیست. قانون باید قانونی برای همه ایرانیان باشد. و شاید درست در همین نقطه بتوان از منازعه تاریخی فاصله گرفت و به پرسشی آینده‌نگر رسید: اگر ایران متعلق به همه ایرانیان است» آیا می‌توان مفهوم «ملی» را نیز از مالکیت یک جریان» خاندان» مذهب یا حزب بیرون آورد و به اصلی مشترک برای همه آنان تبدیل کرد؟
این پرسش ما را مستقیماً به فصل بعد می‌رساند:
ملیون؛ از یک نام تا یک اندیشه
واژه «ملیون» در تاریخ سیاسی ایران» تنها نام یک جریان یا گروه سیاسی نبود. به‌ویژه از دوران مشروطه به بعد.ء این واژه به‌تدریج حامل اندیشه‌ای شد که در مرکز آن. ملت به‌عنوان صاحب اصلی کشور قرار داشت. انقلاب مشروطه مفاهیمی را وارد فرهنگ سیاسی ایران کرد که پیش از آن یا چنین جایگاهی نداشتند یا هنوز به صورت نهادهای سیاسی جدید تثبیت نشده بودند: قانون اساسی» مجلس» نمایندگی ملت» مسئولیت حکومت و حق مردم در مشارکت در سرنوشت خویش. در چنین فضایی» «ملی» نیز معنایی فراتر از صرف دوست داشتن ایران پیدا کرد. ملی بودن» به‌تدریج با این آندیشه پیوند خورد که کشور نه ملک شخصی پادشاه است» نه متعلق به یک خاندان» طبقه» مذهب» قوم یا گروه سیاسی؛ ایران میراث و سرنوشت مشترک همه ایرانیان است و حکومت» هر شکل و نامی که داشته باشدء باید خود را در برابر ملت و قانون مسئول بداند. این تحول یکباره اتفاق نیفتاد. همان‌گونه که مشروطه رویدادی پایان‌یافته نبود» مفهوم «ملی» نیز در برخورد با تجربه‌های گوناگون تاریخی» معنا و عمق بیشتری یافت.
۵ | عهد۲3
صفحهٔ ۱۱ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405 جامعه آیران در دوره‌های بعدء حکومت‌های متفاوت» جنبش‌های سیاسی» اصلاحات. انقلاب» مداخلات خارجی» تلاش برای توسعه و مبارزه برای آزادی و استقلال را تجربه کرد. هر یک از این تجربه‌ها چیزی بر معنای «ملی» افزود و در عین حال» پرسش‌های تازه‌ای در برابر جامعه قرار داد. از همین روء امروز نمی‌توان «ملی بودن» را در یک نام تاریخی» یک حزب» یک خاندان یا یک دوره سیاسی
اگر تجربه این تاریخ چیزی به ما آموخته باشد» یکی از درس‌های آن این است که:
هیچ گروهی نمی‌تواند مفهوم «ملی» را در انحصار خود بداند. «ملی» پیش از آنکه نام یک اردوگاه سیاسی باشد» باید بیانگر نوعی رابطه با ایران و مردم ایران باشد؛ رابطه‌ای که در آن» عشق به میهن با احترام به حقوق ملت همراه است» استقلال کشور با آزادی شهروندان در تعارض قرار نمی‌گیرد و اقتدار حکومت جای حاکمیت قانون را نمی‌گیرد. در چنین برداشتی» «ملی بودن» نه دعوت به یکسان‌اندیشی» بلکه پذیرش چارچوبی مشترک برای متفاوت اندیشیدن است. ایرانیان می‌توانند درباره شکل حکومت. سیاست اقتصادی» روابط خارجی» نقش دین در جامعه و شخصیت‌ها و
رویدادهای بزرگ تاریخ معاصر اختلاف‌نظرهای عمیقی داشته باشند» بی‌آنکه این اختلاف‌ها الزاماً آنان را از
دایره مسئولیت مشترک نسبت به ایران خارج کند. شاید بلوغ فرهنگ سیاسی از جایی آغاز شود که بتوان میان اختلاف و دشمنی» رقابت و حذف» مخالفت با حکومت و مخالفت با ایران تفاوت قائل شد. از این منظرء میراث «ملیون» را نیز نباید تنها در نام تشکل‌ها و شخصیت‌های تاریخی جست‌وجو کرد. میراث اصلی را شاید بتوان در پرسشی یافت که از دوران مشروطه به بعد» به صورت‌های گوناگون در برابر جامعه
ایران قرار داشته است:
آیا قدرت برای ملت است. یا ملت برای قدرت؟ اما تجربه تاریخی ایران نشان داد که این پرسش نیز هنوز کامل نیست. زیرا ممکن است ملتی در داخل کشور صاحب نهادهای سیاسی باشدء اما قدرت‌های خارجی بتوانند در تصمیمات اساسی آن دخالت کنند؛ همان‌گونه که ممکن است کشوری از استقلال خارجی برخوردار باشد» اما مردم آن در تعیین سرنوشت خویش سهمی واقعی نداشته باشند. از اینجاء مفهوم «ملی» یک گام دیگر به جلو رفت. دیگر تنها پرسش این نبود که چه کسی حکومت می‌کند؟
پرسش این بود:
چه کسی حق دارد درباره سرنوشت ایران تصمیم بگیرد؟
و پاسخ به این پرسش» ما را به یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم تاریخ سیاسی معاصر ایران می‌رساند:
صفحهٔ ۱۲ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405 حاکمیت ملی؛ بلوغ یک اندیشه اگر انقلاب مشروطه را آغاز ورود مفهوم «ملت» به ساختار سیاسی جدید ایران بدانیم» تجربه‌های پس از آن نشان داد که حاکمیت ملی تنها به رابطه میان ملت و حکومت محدود نمی‌شود. یک کشور ممکن است دولت» قانون و نهادهای سیاسی داشته باشدء اما اگر قدرت‌های خارجی بتوانند در تصمیم‌های اساسی آن دخالت کنند» بر منابع آن اثر بگذارند یا اراده خود را بر سیاست داخلی و خارجی آن
از اینجا دو مفهوم به یکدیگر پیوند خوردند:
حق ملت در تعیین سرنوشت خویش در داخل» و استقلال کشور در تصمیم‌گیری در برابر قدرت‌های خارجی. تاریخ ایران در دهه‌های پس از مشروطه اهمیت این پیوند را به‌روشنی نشان داد. اشغال ایران در جریان جنگ جهانی دوم» حضور نیروهای خارجی در خاک کشورء رقابت قدرت‌های بزرگ بر سر نفوذ سیاسی و اقتصادی و مسئله منابع طبیعی» این پرسش را با شدتی تازه در برابر جامعه ایران قرار داد: آیا ایرانیان واقعاً صاحب تصمیم ایران‌اند؟ پس از سقوط رضاشاه در شهریور ۱۳۲۰ و حضور نیروهای متفقین در ایران» این دیگر تنها یک بحث نظری به‌تدریج به نمادی از همین پرسش بزرگ‌تر بدل گشت. در چنین فضایی» «حاکمیت ملی» معنایی گسترده‌تر یافت. حاکمیت ملی دیگر تنها به این معنا نبود که حکومت باید در برابر ملت پاسخگو باشد؛ این اصل را نیز دربر می‌گرفت که تصمیم درباره سرزمین» منابع» سیاست و آینده ایران باید در اختیار خود ایرانیان باشد. به این ترتیب» تجربه تاریخی ایران دو بُعد حاکمیت را به یکدیگر پیوند زد: حاکمیت ملت بر حکومت» و حاکمیت کشور بر سرنوشت خویش. هیچ‌یک بدون دیگری کامل نیست. استقلال از قدرت‌های خارجی» اگر با حق مردم در تعیین سرنوشت خود همراه نباشد» هنوز حاکمیت کامل ملت نیست. 3 همان‌گونه که وجود نهادهای انتخابی نیزء اگر تصمیم‌های اساسی کشور زیر نفوذ اراده قدرت‌های خارجی قرار گیردء به تنهایی تضمین‌کننده حاکمیت ملی نخواهد بود.
استقلال ایران در بیرون؛ حاکمیت ملت در درون.
2 | عهد۲3
صفحهٔ ۱۳ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405
در چنین شرایطی بود که جبهه ملی ایران شکل گرفت و مفهوم «حاکمیت ملی» را در مرکز اندیشه و فعالیت سیاسی خود قرار داد. شعار شناخته‌شده آن نیز همین نگاه را بازتاب می‌داد: «استقرار حاکمیت ملی. هدف جبهه ملی ایران است.»
اما اهمیت این مفهوم از نام یک حزب یا جریان سیاسی فراتر رفت. حاکمیت ملی را نمی‌توان میراث انحصاری یک حزب» شخصیت یا دوره تاریخی دانست. این مفهوم» حاصل تجربه‌ای تاریخی است که نسل‌های مختلف ایرانیان» هر یک بخشی از آن را زیسته‌اند.
از همین روء اگر بخواهیم برای «ملی بودن» در ایران امروز معیاری پیشنهاد کنیم» یکی از بنیادی‌ترین آنها
شاید همین باشد:
هیچ فرد. جریان یا حکومتی نمی‌تواند مدعی دفاع از منافع ملی باشدء مگر آنکه هم استقلال ایران را پاس
بدارد و هم حق ملت ایران را برای تعیین سرنوشت خویش به رسمیت بشناسد. استقلال بدون حاکمیت مردم می‌تواند به تمرکز قدرت بینجامد؛ و حاکمیت مردم بدون استقلال کشور می‌تواند در برابر نفوذ و اراده قدرت‌های خارجی آسیب‌پذیر شود.
ایران» مستقل در برابر جهان؛ و ملت ایران» حاکم بر سرنوشت خویش.
اما تاریخ این اندیشه را در حد یک اصل نظری باقی نگذاشت.
در میانه قرن چهاردهم خورشیدی» مسئله‌ای پیش روی ایران قرار گرفت که در آن» استقلال کشورء اختیار ملت بر منابع خودء قانون و مسئولیت حکومت» همگی در یک نقطه به یکدیگر رسیدند: ۰ نفت
و درست در همین نقطه است که نام یک شخصیت» بیش از بسیاری دیگر» با مفهوم حاکمیت ملی در تاریخ
معاصر ایران پیوند می‌خورد:
مصدق و معنای حاکمیت ملی
در میان شخصیت‌های تاریخ معاصر ایران» نام دکتر محمد مصدق بیش از بسیاری دیگر با مفهوم «حاکمیت
ملی» پیوند خورده است. اما اهمیت این پیوند را نمی‌توان تنها در ملی شدن صنعت نفت خلاصه کرد. اگر مسئله صرفاً نفت بود» نهضت ملی شدن صنعت نفت نیز می‌توانست مانند بسیاری از منازعات اقتصادی و
سیاسی» به رویدادی مهم اما محدود در تاریخ تبدیل شود.
آنچه به این تجربه معنایی فراتر بخشید.» پرسشی بنیادی بود که در پس مسئله نفت قرار داشت:
چه کسی حق دارد درباره منابع» منافع و سرنوشت ایران تصمیم بگیرد؟
3 | عهد۲3
صفحهٔ ۱۴ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405 از این منظرء نفت تنها یک منبع اقتصادی نبود؛ به عرصه‌ای تبدیل شد که در آن» مسئله استقلال کشور و حق مت ایران برای تصمیم‌گیری درباره دارایی‌ها و آینده خویش» به شکلی عینی در برابر جامعه قرار گرفت.
مشروطه پرسیده بود:
قدرت سیاسی در داخل کشور از کجا سرچشمه می‌گیرد؟
نهضت ملی شدن نفت همان پرسش را یک گام فراتر برد:
تصمیم‌های اساسی درباره منافع و منابع ایران باید در اختیار چه کسی باشد؟ در اینجا همان دو بُعد حاکمیت ملی که در بخش پیشین از آنها سخن گفتیم» به یکدیگر می‌رسند: استقلال کشور در برابر قدرت‌های خارجی. و حاکمیت ملت در داخل کشور, اما تجربه مصدق اهمیت دیگری نیز دارد. حاکمیت ملی تنها با استقلال از بیگانگان تحقق پیدا نمی‌کند. اگر قرار باشد ملت صاحب کشور باشد» حکومت نیز باید در برابر همان ملت و در چارچوب قانون پاسخگو باشد. استقلال خارجی و حکومت قانون در داخل, دو جزء یک مفهوم‌اند؛ جدا کردن آنها از یکدیگر» حاکمیت ملی را ناقص می‌کند. از همین روء نام مصدق در حافظه تاریخی بخش بزرگی از ایرانیان نه فقط با نفت» بلکه با مجموعه‌ای از مفاهیم چون استقلال» قانون» مجلس و حاکمیت ملی پیوند خورده است. این سخن به معنای آن نیست که درباره همه تصمیم‌ها و عملکرد سیاسی مصدق اتفاق‌نظر وجود دارد. همچون دیگر شخصیت‌های اثرگذار تاریخ درباره سیاست‌هاء تصمیم‌هاء کامیابی‌ها و خطاهای او نیز دیدگاه‌های متفاوتی وجود داشته و خواهد داشت.
اما پرسش این مقاله همچنان همان است:
تجربه مصدق چه چیزی به فهم ما از «ملی بودن» افزوده است؟ شاید نخستین درس آن باشد که استقلال» تنها به معنای نبود نیروی خارجی در خاک کشور نیست. استقلال هنگامی معنای کامل‌تری پیدا می‌کند که تصمیم‌های اساسی درباره منافع» منابع و آینده آیران بر پایه اراده و منافع ملت ایران گرفته شود. درس دوم آن است که حاکمیت ملی در بیرون و حاکمیت قانون در درون را نمی‌توان از یکدیگر جدا کرد. حکومتی که در برابر قدرت خارجی مستقل است اما در برابر ملت خود پاسخگو نیست» تنها بخشی از معنای حاکمیت ملی را تحقق بخشیده است. همان‌گونه که وجود نهادهای انتخابی» اگر کشوری نتواند استقلال تصمیم‌گیری خود را در برابر مداخله خارجی حفظ کند» به تنهایی برای تحقق حاکمیت ملی کافی نیست. 4 | ععهج۲3
صفحهٔ ۱۵ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405
و شاید درس سوم از همه ماندگارتر باشد:
منابع کشور متعلق به حکومت وقت نیست؛ متعلق به ملت و نسل‌های آینده آن کشور است. دولت‌ها می‌آیند و می‌روند. اما ایران باقی می‌ماند.
از همین روء تصمیم درباره روت ملی» منابع طبیعی» سیاست خارجی و منافع راهبردی کشور نمی‌تواند تنها
تابع مصلحت یک حکومت» یک حزب یا یک نسل باشد؛ این تصمیم‌ها باید در چارچوب منافع پایدار ملت ایران
سنجیده شوند.
در این معناء حاکمیت ملی از «حق حکومت برای تصمیم گرفتن» فراتر می‌رود و به مسئولیت حکومت در برابر صاحبان واقعی کشور؛ ملت و نسل‌های آینده می‌رسد. اما تجربه مصدق یک پرسش دشوارتر را نیز پیش روی ما می‌گذارد. اگر حکومت از ملت مشروعیت می‌گیرد. آیا برای دفاع از منافع ملت می‌تواند قانون و نهادهای آن را نادیده بگیرد؟
و اگر پایبندی به قانون» دولت را در برابر بحران یا فشار خارجی ضعیف کندء چگونه باید میان اقتدار لازم برای اداره کشور و محدودیت قدرت سیاسی تعادل برقرار کرد؟ این پرسش‌ها مخصوص دوران مصدق نیستند. تقریباً هر حکومت ملی دیر یا زود با صورت‌هایی از همین مسئله
روبه‌رو می‌شود:
چگونه می‌توان هم دولت را برای دفاع از منافع کشور نیرومند ساخت و هم مانع شد که قدرت دولت جای قدرت ملت را بگیرد؟
از این منظرء میراث مصدق نیز نباید در ستایش یا نفی یک شخصیت تاریخی متوقف بماند.
شخصیت‌ها می‌روند؛ تجربه‌ها باقی می‌مانند.
مصدق یکی از برجسته‌ترین حاملان اندیشه حاکمیت ملی در تاریخ معاصر ایران بودء» «اما خودٍ این آندیشه...»
از مصدق» جبهه ملی و هر حزب و شخصیت دیگری فراتر می‌رود و به بخشی از سرمایه سیاسی مشترک ملت
ایران تبدیل می‌شود. شاید به همین دلیل» وظیفه نسل امروز نه تکرار مصدق است» نه تقدیس او و نه نفی مخالفانش. وظیفه دشوارتر» فهم تجربه‌ای است که آن دوران به سرمایه سیاسی ایران افزود:
ایران باید صاحب تصمیم خویش باشدء و ملت ایران صاحب ایران. اما هنوز یک مسئله بای است. ملتی که صاحب کشور است.ء برای حفظ استقلال» امنیت» اجرای قانون و توسعه» به دولتی توانمند نیز نیاز دارد. اگر دولت بیش از اندازه ضعیف باشدء کشور چگونه اداره می‌شود؟
5 | عهد۲3
صفحهٔ ۱۶ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405
و اگر دولت برای نیرومند شدن» قدرت را چنان متمرکز کند که ملت و نهادهای قانونی ضعیف شوند» چه چیزی از حاکمیت ملی باقی می‌ماند؟ آین پرسش ما را به تجربه‌ای متفاوت اما به همان اندازه تعیین‌کننده در تاریخ معاصر ایرآأن می‌رساند:
رضاشاه؛ دولت نیرومند و مسئله ملت نیرومند در تاریخ معاصر ایران کمتر شخصیتی را می‌توان یافت که داوری درباره او تا این اندازه با اختلاف دیدگاه همراه باشد. برای گروهی» رضاشاه بنیان‌گذار دولت نوین» عامل برقراری نظم و تمرکز سیاسی و آغازگر مجموعه‌ای گسترده از اصلاحات و نوسازی است. برای گروهی دیگرء دوران او با تمرکز قدرت» محدود شدن فعالیت‌های سیاسی و فاصله گرفتن از برخی آرمان‌های انقلاب مشروطه پیوند خورده است. اگر قرار باشد به روشی که در این نوشتار برگزیده‌ایم وفادار بمانیم» نباید هیچ‌یک از این دو تصویر را «تمام حقیقت» بدانیم.
پرسش ما اساساً چیز دیگری است:
تجربه رضاشاه چه چیزی درباره نسبت میان دولت‌سازی» میهن‌دوستی» اقتدار قانون و حاکمیت ملت به تجربه سیاسی ایران افزود؟ رضاشاه در شرایطی به قدرت رسید که ایران با ضعف دولت مرکزی» ناامنی» پراکندگی قدرت و مداخلات خارجی روبه‌رو بود.
در دوران حکومت اوء دولت مرکزی تقویت شدء ارتش منظم گسترش یافت» راه‌ها و زیرساخت‌ها توسعه پیدا
کردندء نهادهای آداری و آموزشی جدید شکل گرفتند و تلاشی گسترده برای نوسازی کشور صورت پذیرفت. بخشی از ساختار دولت مدرن ایران در همین دوره پایه‌گذاری یا تقویت شد و آثار بسیاری از آن تحولات تا امروز باقی مانده است. این دستاوردها را نمی‌توان در بررسی تاریخ معاصر ایران نادیده گرفت.
اما تجربه همان دوران» پرسش دیگری نیز در برابر جامعه ایران قرار داد:
آیا نیرومند شدن دولت. الزاماً به معنای نیرومند شدن ملت است؟ این پرسش برای موضوع مقاله ما اهمیتی فراتر از داوری درباره یک پادشاه دارد. انقلاب مشروطه کوشیده بود قدرت سیاسی را در چارچوب قانون قرار دهد و ملت را از جایگاه «رعیت» به جایگاه «شهروند» نزدیک کند. اما تجربه دولت‌سازی» ایران را با مسئله‌ای دشوار روبه‌رو ساخت:
چگونه می‌توان دولتی مقتدر و کارآمد ساخت» بی‌آنکه مجلس, نهادهای مدنی آزادی سیاسی و
حق مردم در تعیین سرنوشت کشور تضعیف شوند؟ 6 | عهد۲3
صفحهٔ ۱۷ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405 این پرسش تنها متعلق به دوران رضاشاه نیست. بسیاری از جوامع در حال توسعه با صورت‌هایی از همین مسئله روبه‌رو شده‌اند و ایران نیز در دوره‌های مختلف تاریخ معاصر با آن مواجه بوده است.
یک سوی تجربه روشن است:
دولت ضعیف می‌تواند به ناامنی» پراکندگی قدرت» فسادء مداخله خارجی و ناتوانی در اجرای قانون بینجامد. جامعه‌ای که دولت کارآمد ندارد» حتی در پاسداری از حقوق شهروندان خود نیز با دشواری روبه‌رو خواهد شد.
اما سوی دیگر تجربه نیز به همان اندازه اهمیت دارد:
اگر دولت چنان نیرومند شود که نهادهای مستقل» قانون و مشارکت شهروندان در برابر آن تضعیف شوند» قدرت دولت ممکن است به جای آنکه در خدمت توانمند شدن جامعه قرار گیردء به تمرکز هرچه بیشتر قدرت سیاسی بینجامد. از این رو» تجربه رضاشاه ما را در برابر یک انتخاب ساده میان «دولت مقتدر» و «ملت آزاد» قرار نمی‌دهد. شاید درس عمیق‌تر تاریخ دقیقاً این باشد که چنین انتخابی از اساس نادرست است.
دولت نیرومند و ملت نیرومند.» جایگزین یکدیگر نیستند؛ ایران به هر دو نیاز دارد.
دولت نیرومند بدون ملت نیرومند» در معرض اقتدارگرایی قرار می‌گیرد؛ و ملت نیرومند بدون دولت کارآمد»
هنر حکمرانی ملی» انتخاب یکی و قربانی کردن دیگری نیست؛ ساختن هر دو در کنار یکدیگر است. دولت باید آن‌قدر نیرومند باشد که قانون را اجرا کندء از امنیت و تمامیت ارضی کشور پاس بدارد» خدمات عمومی فراهم آوردء از منافع ملی دفاع کند و در برابر فشار خارجی از استقلال کشور حفاظت نماید. و ملت باید آن‌قدر نیرومند باشد که بتواند حکومت را انتخاب کندء از آن پرسش کندء آن را نقد کند» قدرتش را در چارچوب قانون محدود سازد و در صورت لزوم» از راه سازوکارهای قانونی آن را تغییر دهد.
در چنین رابطه‌ای» قدرت دولت از ضعف ملت به دست نمی‌آید؛ قدرت دولت از قدرت ملت سرچشمه می‌گیرد. این تمایز برای تعریف «ملی بودن» اهمیت اساسی دارد. دولت ملی» دولتی نیست که صرفاً قدرتمند باشد؛ همان‌گونه که جامعه آزاد نیز صرفاً جامعه‌ای نیست که دولت
قدرت سیاسی زمانی در خدمت منافع ملی قرار می‌گیرد که اقتدار دولت با حاکمیت قانون و توانایی ملت در نظارت بر قدرت همراه باشد. از این منظرء شاید بتوان تجربه رضاشاه را نه پاسخی نهایی» بلکه یکی از مهم‌ترین مراحل یادگیری سیاسی ایران دانست.
صفحهٔ ۱۸ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405 آن دوره نشان داد که دولت‌سازی» ایجاد نهادهای مدرن و نوسازی برای پیشرفت کشور ضروری‌اند؛ اما تجربه بعدی ایران نیز نشان داد که پایداری این دستاوردها هنگامی بیشتر می‌شود که نهادهای حکومتی در کنار قانون»
بنابراین پرسش امروز ما دیگر این نیست که:
«رضاشاه ملی بود یا نبود؟» چنین پرسشی پیچیدگی تاریخ را به یک پاسخ ساده فرو می‌گاهد و ما را دوباره به همان دام دسته‌بندی و حذف بازمی‌گرداند که این مقاله می‌کوشد از آن عبور کند.
پرسش سودمندتر ین است:
از تجربه او چه می‌آموزیم؟
و شاید یکی از مهم‌ترین پاسخ‌ها همین باشد:
ایران آینده نه به دولت ضعیف نیاز دارد و نه به ملت ضعیف؛ نه به دولتی که اقتدار خود را از ناتوانی جامعه
بگیرد و نه به جامعه‌ای که آزادی خود را در ضعف دولت جست‌وجو کند. ایران به دولتی نیرومند در اجرای قانون و ملتی نیرومند در تعیین سرنوشت خویش نیاز دارد.
این نقیجه» ما را یک گام دیگر نیز جلو می‌برد.
اگر کشورء ملت و حکومت هر سه برای حیات سیاسی ایران ضروری‌اند» آیا می‌توان آنها را یک چیز دانست؟
آیا مخالفت با یک حکومت» مخالفت با ایران است؟
آیا حمایت از حکومت وقت» به خودی خود نشانه میهن‌دوستی است؟ و مهم‌تر از همه:
حکومت صاحب ایران است» یا امائت‌دار آن؟
این پرسش‌ها ما را به فصل بعد می‌رسانند:
در گفت‌وگوهای سیاسی» سه واژه «کشور»» «ملت» و «حکومت» گاه چنان در کنار یکدیگر به کار می‌روند که گویی سه نام برای یک مفهوم‌اند. حال آنکه تمایز میان آنهاء برای فهم معنای «ملی بودن» اهمیتی بنیادین دارد. کشور سرزمین» تاریخ» فرهنگ» منابع و میراث مشترکی است که نسل‌های پی‌درپی در آن زیسته‌اند و آن را به نسل‌های بعد سپرده‌اند.
8 | عهد۲3
صفحهٔ ۱۹ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور. 1405 ملت مردمانی هستند که با همه تفاوت‌های قومی» زبانی» مذهبی» فرهنگی و فکری» خود را در سرنوشت این سرزمین شریک می‌دانند. و حکومت نهادی است که در دوره‌ای معین» مسئولیت اداره کشور را بر عهده می‌گیرد. کشور می‌ماند؛ ملت نسل به نسل ادامه می‌یاید؛ اما حکومت‌ها می‌آیند و می‌روند. همین تمایز ساده» یکی از مهم‌ترین پرسش‌های بحث «ملی بودن» را روشن می‌کند: آیا وفاداری به ایران» الزاماً به معنای وفاداری به حکومت وقت است؟ اگر کشور و حکومت یک مفهوم بودند» هر مخالفتی با حکومت می‌توانست مخالفت با ایران تلقی شود و هر حمایتی از حکومت نیز خودبه‌خود نشانه میهن‌دوستی به شمار آید. اما تجربه تاریخی چنین چیزی را تأیید نمی‌کند. گاه کسانی با سیاست یک حکومت مخالفت کرده‌اند» دقیقاً به این دلیل که آن سیاست را برخلاف منافع ایران دانسته‌اند؛ و گاه کسانی با نیت دفاع از کشورء از حکومتی یا سیاستی حمایت کرده‌اند که نتیجه آن الزاماً به سود ملت تمام نشده است.
مخالفت با حکومت. به خودی خود مخالفت با ایران نیست؛ همان‌گونه که حمایت از حکومت. به خودی خود نشانه ملی بودن نیست. معیار را باید در جایی فراتر از رابطه فرد با حکومت جست‌وجو کرد: در نسبت رفتار و تصمیم او با منافع پایدار کشور و حقوق ملت. این تمایز» جایگاه خود حکومت را نیز روشن‌تر می‌کند. اگر کشور متعلق به ملت باشد»ء حکومت مالک کشور نیست؛ امانت‌دار آن است. قدرت سیاسی نیز مالکیتی نیست که صاحبان آن بتوانند به ارث بگذارند» برای حفظ خود از منابع کشور استفاده کنند یا مصلحت حکومت را با مصلحت ایرأن یکی بدانند. قدرت» مسئولیتی موقت برای اداره امری ماندگار است. از همین‌جا یکی از خطرناک‌ترین خطاهای فرهنگ سیاسی آغاز می‌شود: هنگامی که مرز میان «حکومت» و «کشور» از میان برداشته شود. در چنین وضعی, انتقاد از حکومت ممکن است خیانت به کشور نامیده شود؛ مخالفت سیاسی دشمنی با ملت تلقی گردد؛ و حفظ قدرت حکومت» به نام حفظ ایران توجیه شود. اما اگر حکومت را امانت‌دار ملت بدانیم» رابطه کاملاً تغییر می‌کند.
9 | عهد۲3
صفحهٔ ۲۰ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405 شهروندی که از حکومت انتقاد می‌کند» لزوماً دشمن حکومت و قطعاً دشمن کشور نیست؛ ممکن است دقیقاً از سر مسئولیت ملی» خطری را گوشزد کند که به باور او به ایران آسیب می‌رساند. حکومتی نیز که نقد شهروندان را می‌شنود» الزاماً ضعیف نیست. چه‌بسا توانایی تحمل نقد» تصحیح خطا و پاسخگویی در برابر جامعه» از نشانه‌های قدرت و پایداری یک حکومت باشد. اما این بحث سوی دیگری نیز دارد که برای تعریف «ملی بودن» اهمیت فراوان دارد. همان‌گونه که نباید حکومت را با کشور یکی دانست» هیچ حزب» خاندان» مذهب» قوم» ایدنولوژی یا شخصیت سیاسی نیز نمی‌تواند خود را معادل ایران بداند. ایران از همه آنها بزرگ‌تر و ماندگارتر است. می‌توان سلطنت‌طلب بود یا جمهوری‌خواه؛ مذهبی بود یا غیرمذهبی؛ چپ بود یا راست؛ درباره مصدق» رضاشاه» محمدرضاشاه» انقلاب ۱۳۵۷ و بسیاری دیگر از رویدادهای تاریخ معاصر برداشت‌های کاملاً
متفاوت داشت» و با این همه در یک اصل مشترک بود:
ایران متعلق به همه ایرائیان است. اگر این اصل پذیرفته شودء اختلاف سیاسی دیگر الزاماً به حذف سیاسی نمی‌انجامد. رقیب سیأاسی می‌تواند کسی باشد که درباره شیوه اداره کشور با ما اختلافی عمیق داردء اما حق برابر او برای مشارکت در تعیین آینده ایران همچنان به رسمیت شناخته می‌شود. در چنین فرهنگی» «ملی بودن» دیگر با میزان نزدیکی فرد به یک حکومت» حزب یا شخصیت سیاسی سنجیده نمی‌شود؛ بلکه با میزان پایبندی او به ایران» حقوق ملت» حاکمیت قانون و منافع پایدار کشور سنجیده خواهد شد.
اما درست در همین‌جا به پرسشی دشوارتر می‌رسیم:
اگر حکومت و کشور یکی نیستندء درباره کسانی که در درون یک حکومت خدمت می‌کنند چگونه باید داوری کرد؟ آیا هرکس در ساختاری که ما با آن مخالفیم مسئولیتی پذیرفته است» الزاماً در برایر ملت قرار دارد؟ آیا یک پزشک» آموزگار» مهندس» کارمندء نظامی یا مدیر را تنها بر اساس نام دستگاهی که در آن خدمت می‌کند می‌توان سنجید؟
و از سوی دیگرء آیا عضویت در یک دستگاه می‌تواند کسی را از مسئولیت اعمال شخصی خود معاف کند؟ پاسخ هیچ‌یک ساده نیست. ممکن است انسانی در درون ساختار قدرت» از آجرای «دستوری ناعادلانه» سر باز زند. جان انسانی را نجات دهدء از آسیب به مردم جلوگیری کند یا در لحظه‌ای تعیین‌کننده» مصلحت ملت را بر مصلحت دستگاه مقدم بداند م بداند.
0 | عهد۲3
صفحهٔ ۲۱ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405
و ممکن است دیگری» به نام «انجام وظیفه» یا «اطاعت از دستور»» مسئولیت اخلاقی انتخاب خود را نادیده
بنابراین برای سنجش انسان» تنها دانستن اینکه کجا ایستاده است کافی نیست؛ باید پرسید:
در آن جایگاه» چه کرده است؟
و درست در همین نقطه است که ادبیات کهن ایران» قرن‌ها پیش از شکل‌گیری مفاهیم سیاسی امروزء دو
تصویر شگفت‌انگیز در برابر ما قرار داده است:
ارمائیل و کرمائیل؛ دو انسان در درون دستگاه ضحاک,
از فرمان تا وجدان؛ انسان در برابر قدرت
در شاهنامه» ضحاک برای ادامه حیات خود هر روز به مغز دو جوان نیاز دارد. ارمائیل و کرمائیل برای آنکه بتوانند شماری از این جوانان را نجات دهند» راهی آشپزخانه او می‌شوند.
نکته شگفت‌انگیز داستان درست همین‌جاست:
آنان بیرون دستگاه ضحاک نایستاده‌اند؛ درون دستگاه او هستند. اما حضور در دستگاه قدرت» آنان را همانند قدرت نمی‌کند. آنچه درباره ارمائیل و کرمائیل داوری ما را شکل میدهد» نام دستگاهی نیست که در آن کار می‌کنند؛ کاری است که در همان جایگاه انجام می‌دهند. آنان نمی‌توانند ضحاک را سرنگون کنندء اما می‌توانند در محدوده توان خودء جان انسان‌هایی را نجات دهند.
و همین تفاوت» برای بحث ما اهمیت فراوان دارد. ساختار های حکومتی از انسان‌های بسیار متفاوت تشکیل می‌شوند؛ کسانی با انگیزه‌هاء مسئولیت‌هاء اختیارات و رفتارهای متفاوت. نمی‌توان یک آموزگار» پزشک» مهندس» کارمند یا حتی صاحب مسئولیتی حکومتی را صرفاً به دلیل محل خدمت او در یک داوری کلی قرار داد.
اما عکس این اصل نیز به همان اندازه مهم است:
هیچ‌کس نمی‌تواند عضویت در یک ساختار یا اطاعت از مقام بالاتر را سپری برای فرار از مسئولیت شخصی خود قرار دهد. انسان در برابر انتخاب خویش مسئول است.
صفحهٔ ۲۲ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405 اگر مرتکب جنایت» فساد یا نقض حقوق دیگران شده است» باید در برابر عمل خود و در چارچوب قانون
اما اگر دست خود را به چنین اعمالی نیالوده و در لحظات دشوار کوشیده است از مردم» قانون یا منافع کشور پاسداری کندء جامعه آینده نباید تنها به دلیل عنوان اداری یا محل خدمت اوء» «در بازگشت را بر او ببندد».
اینجاست که دو مفهوم ظاهراً متعارض می‌توانند به یکدیگر برسند:
عدالت و آشتی ملی. آشتی ملی به معنای فراموش کردن جنایت نیست.
عدالت نیز به معنای مجازات جمعی نیست.
جامعه‌ای که خواهان گذار به حاکمیت قانون است» نمی‌تواند همان منطق حذف و مجازات جمعی را که با آن
مخالفت کرده است» در لباس دیگری تکرار کند. معیار باید مسئولیت فردی باشد. هرکس در برابر آنچه خود کرده است پاسخگو باشد؛ نه در برابر برچسبی که بر گروه» خانواده» شغل یا دستگاهی که به آن تعلق داشته زده شده است. این اصل فقط برای داوری درباره گذشته نیست؛ برای آینده نیز اهمیتی تعیین‌کننده دارد.
جامعه‌ای که می‌خواهد از یک نظام سیاسی به نظمی دیگر گذار کندء اگر از پیش همه کسانی را که در
ساختار موجود خدمت می‌کنند دشمن بداند» ممکن است کسانی را نیز که آماده‌اند در لحظه تعیین‌کننده در کنار مردم و قانون بایستند» به سوی همان ساختار براند. اما اگر راه بازگشت برای کسانی که مرتکب جنایت نشده‌اند باز باشد» انتخاب امروز آنان می‌تواند جایگاه
فردای آنان را تغبیر دهد.
و این شاید یکی از مهم‌ترین ابزارهای یک گذار کم‌هزینه‌تر و انسانی‌تر باشد: افزایش شمار کسانی که می‌توانند به آینده مشترک بپیوندند نه افزایش شمار کسانی که تصور می‌کنند در آینده جایی ندارند. اما شاهنامه به همین یک نمونه بسنده نمی‌کند. ارمائیل و کرمائیل به ما نشان می‌دهند که انسان می‌تواند درون دستگاه قدرت باشد و همچنان وجدان خود را
شخصیت دیگری در شاهنامه پرسشی دشوارتر پیش روی ما می‌گذارد:
اگر انسان نه با خواست یک دستگاه» بلکه با فرمان مستقیم پادشاه و حتی پدر خود روبه‌رو شودء چه باید
2 | ععهد۲3
صفحهٔ ۲۳ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405
اینجاست که سیاوش وارد بحث ما می‌شود.
سیاوش؛ هنگامی که فرمان با پیمان روبه‌رو می‌شود
سیاوش» فرزند کیکاووس» پس از رویارویی با سپاه توران و رسیدن به صلح با افراسیاب» خود را متعهد به پیمانی می‌دانست که بسته شده بود.
هنگامی که کیکاووس از او خواست برخلاف آن پیمان عمل کند» سیاوش در برابر انتخابی دشوار قرار
گرفت. فرمان‌دهنده فقط شاه ایران نبود؛ پدر او نیز بود. اما سیاوش حاضر نشد پیمانی را که بسته بود زیر پا بگذارد. اهمیت این داستان برای بحث ما در آن نیست که تصمیم سیاوش را با معیارهای حقوق سیاسی امروز بسنجیم. اهمیت آن در پرسش اخلاقی عمیقی است که فردوسی پیش روی ما قرار میدهد: آیا وفاداری به کشور. همان اطاعت بی‌چون‌وچرا از فرمان حاکم است؟ شخصیت سیاوش نشان میدهد که حتی در فرهنگ کهن ایرانی نیز می‌توان میان وفاداری به ایران و اطاعت از قدرت» تمایزی اخلاقی تصور کرد.
انسان ممکن است از فرمانی سرپیچی کندء نه از سر دشمنی با کشورء بلکه دقیقاً به این دلیل که پیمان»
وجدان یا مسئولیتی والاتر را پیش روی خود می‌بیند.
و این مارا به اصلی می‌رساند که برای تعریف «ملی بودن» اهمیت فراوان دارد: نه اطاعت» به خودی خود فضیلت ملی است؛ و نه نافرمانیء به خودی خود خیانت,
معیارء انتخاب انسان در نسبت با مردم» قانون» پیمان» کرامت انسانی و منافع پایدار ایران است.
«از فرمان و فتوا تا قانون مشترک؛ اخلاق عرفی و اخلاق شرعی»
بحث فرمان» وجدان و مسئولیت فردی» ما را به یکی از ماندگارترین پرسش‌های تاریخ سیاسی ایران پس از
مشروطه بازمی‌گرداند:
در جامعه‌ای که شهروندان آن باورهای دینی و غیردینی متفاوت دارند. فاعده مشترک زندگی سیاسی بر چه اساسی باید استوار باشد؟ این پرسش را نباید به نزاع میان دین و بی‌دینی فروکاست. ایمان دینی برای میلیون‌ها انسان سرچشمه معناء اخلاق» آرامش و مسئولیت فردی است؛ همان‌گونه که انسانی دیگر ممکن است اصول اخلاقی خود را از وجدان» خرد»ء فلسفه یا تجربه انسانی بگیرد. 3 | عهد۲3
صفحهٔ ۲۴ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405
مسئله از جایی آغاز می‌شود که یک برداشت خاص دینی - یا هر ایدئولوژی دیگری - بخواهد به قانونی الزام‌آور برای همه شهروندان تبدیل شود؛ از جمله برای کسانی که آن باور را ندارند.
در اینجا باید میان دو قلمرو تفاوت گذاشت:
قلمرو ایمان و قلمرو حکومت.
در قلمرو ایمان» انسان آزاد است بر اساس اعتقاد و وجدان خویش زندگی کند. اما در قلمرو حکومت. قانون باید بتواند انسان‌هایی با باورهای متفاوت را در یک جامعه مشترک» با حقوقی برابرء کنار یکدیگر نگاه دارد. از این منظرء اخلاق عرفی قرار نیست جای ایمان دینی را بگیرد و حکومت نیز قرار نیست درباره درستی یا نادرستی باورهای شهروندان داوری کند.
وظیفه حکومت چیز دیگری است:
حفظ حقوق برابر آنان.
شهروند مسلمان» بهائی» مسیحی» یهودی» زرتشتی» پیرو هر باور دیگر یا انسانی که به هیچ دین خاصی اعتقاد ندارد» پیش از هر چیز شهروند ایران است.
آین همان نقطه‌ای است که تجربه تاریخی مصدق» فارغ از همه اختلاف‌نظر هایی که درباره شخصیت و عملکرد سیاسی او وجود داردء نمونه‌ای قابل تأمل در اختیار ما می‌گذارد.
محمدتقی فلسفی در خاطرات خود روایت می‌کند که از سوی «آیت‌الّه بروجردی» نزد مصدق رفت و از او خواست در برابر فعالیت بهائیان اقدامی انجام دهد. بنا بر روایت خود فلسفی» پاسخ مصدق این بود: «از نظر من مسلمان و بهایی فرق ندارند؛ همه از یک ملت و ایرانی هستند.»
اهمیت این پاسخ برای بحث ما در موافقت یا مخالفت با یک دین خاص نیست.
اهمیت آن در معیار حکومت‌داری نهفته است.
مصدق نمی‌گفت عقاید همه شهروندان یکسان است؛ می‌گفت تفاوت عقیده نباید ارزش شهرو متفاوت کند.
و این تمایزء» برای مفهوم «ملی بودن» اهمیت بنیادی دارد.
حکومت ملی قرار نیست از شهروند بپرسد:
به چه خدایی ایمان داری؟
به کدام مذهب تعلق داری؟
صفحهٔ ۲۵ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405
«یا اصلاً ایمان دینی داری یا نه؟»
پرسش حکومت از شهروند باید این باشد:
آیا در برابر قانون» حقوق و مسئولیت‌های مشترک شهروندی ایستاده‌ای؟
از همین روء شاید بتوان یکی از مهم‌ترین دستاوردهای تجربه مشروطه تا امروز را چنین خلاصه کرد: حکومت ملی نه حکومت بی‌دینان است و نه حکومت دینداران؛ حکومت شهروندان است.
در چنین حکومتی» مژمن برای ایمان خود محترم است و نامژمن نیز برای نداشتن آن از هیچ حق شهروندی محروم نمی‌شود. دین می‌تواند در جامعه حضور داشته باشد» الهام‌بخش اخلاق و فرهنگ باشدء نهادهای خود را داشته باشد و
پیروان آن آزادانه به باورهای خویش عمل کنند؛ اما قدرت سیاسی نباید شهروندان را بر اساس میزان
نزدیکی یا دوری آنان از یک عفیده مذهبی درجه‌بندی کند.
آزادی دین» بدون آزادی از تحمیل دین. کامل نیست.
همین اصل درباره هر ایدئولوژی دیگری نیز صادق است. اگر فردا حکومتی به نام بی‌دینی» قومیت» نژاد»
طبقه یا هر اندیشه دیگری بخواهد حقوق شهروندی را تابع اعتقاد سیاسی یا فکری افراد کند» تنها نام مرجع
تغییر کرده است؛ مسئله همان مسئله باقی مانده است. از این رو مقصود از «اخلاق عرفی» در این نوشتارء» اخلاقی ضد دین نیست. مقصود»ء یافتن زمین مشترکی است که انسان‌های دارای باورهای متفاوت بتوانند بر آن در کنار یکدیگر
زندگی کنند:
کرامت انسان» برابری در برابر قانون» آزادی وجدان» مسئولیت فردی» منع تبعیض و احترام به حقوق دیگری.
این اصول می‌توانند برای انسان دیندار با ایمان او سازگار باشند و برای انسان غیردینی نیز بر پایه وجدان و خرد انسانی پذیرفتنی. بدین ترتیب» آن کشمکشی که از دوران مشروطه با صورت‌های مختلف ادامه یافته است» دیگر نباید به انتخابی میان «دین» و «بی‌دینی» تبدیل شود.
پرسش اصلی چیز دیگری است:
آیا قانون متعلق به یک عقیده است» یا خانه مشترک همه شهروندان؟
اگر پاسخ دوم باشدء آنگاه مسیر طولانی‌ای که از آغاز این مقاله پیموده‌ایم کم‌کم به یک نقطه می‌رسد.
از محمدعلی‌شاه آموختیم که فرمان صاحب قدرت نمی‌تواند جای قانون را بگیرد.
5 | عهد۲3
صفحهٔ ۲۶ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405 از اختلاف بر سر مشروعیت در عصر مشروطه آموختیم که اعتقاد یک گروه» هر اندازه برای پیروانش مقدس باشد» نمی‌تواند به تنهایی مبنای حقوق نابرابر شهروندان شود. از مصدق آموختیم که استقلال ایران و حاکمیت ملت دو روی یک مفهوم‌اند. از تجربه رضاشاه آموختیم که دولت نیرومند و ملت نیرومند جایگزین یکدیگر نیستند. از ارمائیل و کرمائیل آموختیم که جایگاه انسان به تنهایی برای داوری درباره او کافی نیست؛ انتخاب او در آن جایگاه نیز اهمیت دارد.
و از سیاوش آموختیم که اطاعت» به خودی خود فضیلت نیست و نافرمانی» به خودی خود خیانت نیست. پس شاید اکنون» پس از این راه طولانی» بتوانیم پرسشی را که در عنوان مقاله گذاشته‌ایم» نه با نام اشخاص»
بلکه با مجموعه‌ای از معیارها پاسخ دهیم:
«ملی» کسی نیست که صرفاً خود را ملی بنامد. ملی بودن نه عنوانی موروثی است» نه عضویت در یک حزب» نه تعلق به یک خاندان» نه وابستگی به یک مذهب و نه آدعای انحصاری عحشق به ایران.
یکی از دوستان دیرینه آقای دکتربهرام قدیری در مورد این مقاله «اظهارنظر» فرمودنند؛ عملاً یک آزمون مستقل برای معیار پنجم این مقاله است. مهم‌تر اینکه بخش عمده نقد ایشان در جهت خراب‌کردن
ساختمان این نوشته نیست؛ این نشان میدهد چگونه آن را از یک اصل اخلاقی به ابزار سنجش تصمیم
واقعی تبدیل کنیم. ما در حال نوشتن یک مقالة مستقل دربارة توسعهٌ پایدار یا باستان‌شناسی نیستیم؛ داریم یک کفه از «ترازوی رفتار ملی» را می‌سازیم. بنابراین ما همه پیشنهادهای بسیار خوب ایشان را با همان تفصیل وارد متن معیار نمیکنیم ولی آن را از بقیة معیارها بسیار بزرگ‌تر میکنیم. مهم‌ترین کشف: «کم نکردن» کافی نیست
به نظر ما مهم‌ترین افزوده دکتر قدیری همین آخرین نکتة ایشان است:
«هر نسل باید چیزی بر سرمایه ملی بیفزاید.» این» معیار پنجم ما را یک مرحله جلو می‌برد. تا امروز بیشتر می‌گفتیم: ایران را خراب‌تر تحویل نسل بعد ندهیم. اما ایشان به‌درستی می‌پرسد: آیا امانت‌داری فقط به معنای سالم نگه داشتن امانت است؟
صفحهٔ ۲۷ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405 برای یک شیء شاید بله. برای یک کشور نه.
اگر نسلی ایران را با همان مشکلات» همان ضعف نهادهاء همان دانش و همان زیرساختی که تحویل
گرفته بود پس بدهدء آیا واقعاً وظیفةٌ خود را انجام داده است؟ در نتیجه اصل پنجم را از «حفاظت» به «حفاظت و افزودن ظرفیت» ارتقا میدهد: هر نسل نه‌تنها وظیفه دارد سرمایةٌ ملی را بی‌دلیل کاهش ندهد. بلکه باید تا حد توان بر ظرفیت نسل بعد برای ساختن ایران بیفزاید. اما یک احتیاط مهم دارد: عبارت «هر نسل باید چیزی بیفزاید» نباید تبدیل شود به حکم مطلقی که نسل گرفتار جنگ» قحطی یا فاجعه را محکوم کند. بنابراین «تا حد توان و با توجه به شرایطی که تحویل گرفته است» برای ما مهم است.
پیشنهاد دیگر«دامنةٌ انتخاب»:
ما نوشته بودیم نسل بعد باید «حق انتخاب» داشته باشد. دکتر قدیری می‌پرسد حق انتخاب دقیقاً یعنی چه و
در نتیجه می‌توانیم بگوییم:
یکی از نشانه‌های رفتار ملی آن است که تصمیم امروزء بدون ضرورت موجه دامنةٌ انتخاب نسل‌های بعد را کاهش ندهد. این بسیار قابل سنجش‌تر از «حق انتخاب» است. سفرهٌ آب را نابود کنیم + گزینه‌های نسل بعد کمتر شده. دانشگاه را تضعیف کنیم + گزینه‌های علمی و اقتصادی کمتر شده. میراث باستانی را نابود کنیم + امکان شناخت بخشی از گذشته برای همیشه حذف شده.
بدهی عظیم بدون ایجاد سرمایة ماندگار باقی بگذاریم +- بخشی از اختیار اقتصادی نسل بعد را از پیش مصرف کرده‌ایم. اما اگر نفت مصرف کنیم و با آن دانشگاه» زیرساخت. دانش یا سرمایةٌ مولد بسازیم» داستان متفاوت
اینجا حتی جملة قبلی خودمان هم دقیق‌تر می‌شود. به‌جای فقط:
«چه ایرانی تحویل می‌دهیم؟»
می‌توانیم پیشنهاد دکتر قدیری را وارد میکنیم:
صفحهٔ ۲۸ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405 «مسنئله فقط این نیست که چه مقدار مصرف کرده‌ایم؛ مسئله این است که در برابر آن چه ظرفیت پایداری برای نسل بعد ساخته‌ایم.» پیشنهاد سوم: سه درجهٌ برگشت‌پذیری
ما اصل برگشت‌ناپذیری را داشتیم؛ ایشان آن را عملیاتی کرده است:
قابل اصلاح +- پرهزینه برای اصلاح +- تقریباً برگشت ناپذیر به نظرم همین سه طبقه را باید نگه داریم.
این حتی می‌تواند روزی یکی از خانه‌های ثابت «برگهٌ سنجش» باشد:
درجهة برگشت پذیری تصمیم:
قابل اصلاح / پرهزینه برای اصلاح / تقریباً برگشت‌ناپذیر. هرچه تصمیم برگشت‌ناپذیرتر باشدء بار اثبات ضرورت آن سنگین‌تر است. نکته چهارم: افق زمانی متناسب با موضوع نکته بعدی دکتر قدیری «نسل آینده» نباید الزاماً یعنی سی یا پنجاه سال باشد.
افق زمانی سنجش باید متناسب با عمر و پیامد قابل انتظار تصمیم باشد.
یک تصمیم بودجه‌ای شاید در مقیاس سال‌ها سنجیده شود؛ یک سدء شهر یا زیرساخت در مقیاس دهه‌ها؛ آب زیرزمینی یا میراث باستانی شاید در مقیاس نسل‌ها و حتی سده‌ها.
به این ترتیب ترازو انعطاف دارد ولی مبهم نیست. مثال باستان‌شناسی ایشان فوق‌العاده است
این قسمت؛ نه فقط به احترام تخصص ایشان» بلکه چون دقیقاً مفهوم برگشت‌ناپذیری را توضیح میدهد. اگر یک محوطة باستانی امروز حفظ شودء نسل آینده شاید با فناوری‌هایی که ما هنوز نداریم اطلاعات تازه‌ای از آن استخراج کند. اگر آن را نابود کنیم» فقط چند ساختمان قدیمی را از بین نبرده‌ایم؛ پرسش‌هایی را هم نابود کرده‌ایم که هنوز نمی‌دانیم نسل آینده خواهد پرسید. این معنای عمیق‌تری از «دامنة انتخاب» است.
قدیری وارد متن شده است. این دیگر یک تشکر تشریفاتی نیست؛ سهم فکری مشخص ایشان است. دربارةٌ «سرمایه انسانی نیز منبع تجدید ناپذیر نیست»
صفحهٔ ۲۹ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405 انسان «منبع» کشور نیست و همان‌طور که خود ایشان نیز هوشمندانه تذکر داده‌اند» انسان ملک کشور نیست. همچنین مهاجرت یک پزشک یا مهندس را نمی‌توان تقصیر او دانست,
بنابراین شاید عنوان دقیق‌تر این باشد:
«سرمایة انسانی؛ ظرفیتی که بازسازی آن زمان می‌برد»
سوال نباید این باشد که «چرا متخصص مهاجرت کرد؟» بلکه:
آیا سیاست مورد بررسی شرایطی ایجاد کرده که کشور به‌طور قابل پیش‌بینی بخشی از ظرفیت علمی؛ حرفه‌ای و کارآفرینی خود را از دست بدهد. بدون آنکه امکان مناسبی برای بازسازی یا جایگزینی آن فراهم کند؟ این تفاوت بسیار مهم است؛ مسئولیت را از دوش فرد مهاجر برمی‌دارد و روی تصمیم و سیاست می‌گذارد؛ همان چیزی که ترازوی ما برای سنجش آن ساخته شده است. امانتث میان‌نسلی دست‌کم شامل منایع طبیعی. سرمایه انسانی نهادهاء زیرساخت‌هاء میراثش تاریخی و فرهنگی و سرمایة اجتماعی است.
و یک نکتهٌ دکتر قدیری را با خط درشت بالای معیار مینویسیم مسئولیت میان‌نسلی نباید به «پدرسالاری سیاسی» تبدیل شود. هیچ حکومت و هیچ نسل حاضری نمایندةٌ فرضی نسل‌های هنوز متولد نشده نیست؛ وظیفهٌ ما تصمیم گرفتن به جای آنان نیست» بلکه حفظ و گسترش امکان تصمیم گرفتن برای آنان است.
ما آینده را نمی‌سازیم تا نسل بعد مجبور باشد در آن زندگی کند؛ امکاناتی باقی می‌گذاریم تا خودش بتواند آینده‌اش را بسازد. و حالا اتفاق جالبی افتاده است آیا این تصمیم» با توجه به افق زمانی و میزان برگشت پذیری آن» سرمایه و ظرفیت ایران را برای نسل‌های بعد حفظ یا تقویت می‌کند. یا بدون ضرورت موجه. دامنة انتخاب آنان را کاهش میدهد؟
اگر کسانی که پیامد این تصمیم را به ارث خواهند برد امروز در برابر ما نشسته بودند. آیا می‌توانستیم با همان شواهد و دلایل از تصمیم خود دفاع کنیم؟
صفحهٔ ۳۰ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405 بنابراین معیار پنجم را یک درجه ارتقا می‌دهیم. سه افزودهٌ اصلی عبارت‌اند از «دامنة انتخاب»» «درجات برگشت‌پذیری» و «وظیفة افزودن بر ظرفیت ملی». ملی کسی است که ایران را متعلق به همه ایرانیان بداند؛ نه ملک یک حکومت» خاندان» حزب» قوم» مذهب یا ایدئولوژی. ملی بودن» نوعی مسئولیت در برابر ایران و مردم امروز و فردای ایران است. ملی کسی است که استقلال و تمامیت ارضی ایران را پاس بداردء اما استقلال کشور را بهانه‌ای برای سلب
ملی کسی است که حق مردم را برای تعیین سرنوشت خویش به رسمیت بشناسد» اما آزادی را با ضعف و فروپاشی دولت یکی نداند. ملی کسی است که خواهان دولت نیرومند و ملت نیرومندء در کنار یکدیگر باشد. ملی کسی است که قانون را بالاتر از فرمانرواء» رهبر» رئیس‌جمهور» روحانی» فرمانده» حزب و حتی عقیده شخصی خود بداند. ملی کسی است که حقوق شهروندی مخالف خود را همان‌قدر محترم بشمارد که حقوق همفکر خویش را.
ملی کسی است که میان مخالفت با حکومت و دشمنی با ایران تفاوت بگذارد.
را نشانه استقلال بداند؛ معیار او منافع پایدار ایران باشد. ملی کسی است که بداند حکومت‌ها می‌آیند و می‌روند» اما کشور و ملت باقی می‌مانند.
و شاید دشوارترین معیار همین باشد:
ملی کسی است که حاضر باشد آنچه برای خود حق می‌داندء برای مخالف خود نیز حق بداند. زیرا حاکمیت ملی فقط هنگامی معنا دارد که «ملت» شامل کسانی نیز بشود که مانند ما نمی‌اندیشند.
در این معناء ملی بودن دیگر یک نشان افتخار نیست که کسی بر سینه خود نصب کند. ملی بودن یک تعهد است. تعهد به ایران» تعهد به مردم» تعهد به قانون» تعهد به کرامت انسان؛ و تعهد به اینکه اختلاف ما درباره آینده ایران» حق دیگری را برای شریک بودن در ساختن همان آینده از میان
و شاید پس از یکصد و بیست سال تجربه از انقلاب مشروطه تاکنون» بتوان تعریف پیشنهادی این نوشتار را
0 | عهد۲3
صفحهٔ ۳۱ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405
ملی کسی است که ایران را برای همه ایرانیان بخواهد و حق هیچ ایرانی را برای ایران» کمتر از حق خود
نداند,
سخن پایانی شاید بزرگ‌ترین دستاورد انقلاب مشروطه آن نبود که همه آرمان‌هایش به‌سرعت تحقق یافت؛ بلکه آن بود که پرسش‌هایی را پیش روی ملت ایران نهاد که پس از گذشت بیش از یکصد و بیست سال» همچنان زنده‌اند.
در این یک قرن و اندی» ایران حکومت‌هاء جنبش‌هاء اصلاحات» انقلاب‌هاء کامیابی‌ها و ناکامی‌های فراوانی را تجربه کرده است. هر نسل بخشی از این تجربه را بر سرمایه فکری ملت افزوده و پرسش‌هایی تازه برای نسل پس از خود باقی گذاشته است. این نوشتار نیز کوششی برای صدور حکم درباره گذشتگان نبود. تاریخ را باید شناخت» درباره آن پژوهش کرد. از کامیابی‌هایش آموخت و خطاهایش را شناخت؛ اما آینده را نمی‌توان با ادامه محاکمه بی‌پایان گذشته ساخت.
پرسش اصلی از آغاز چیز دیگری بود:
پس از بیش از یکصد و بیست سال تجربهء «ملی بودن» برای ایران امروز چه معنایی می‌تواند داشته باشد؟
پاسخی که در این صفحات پیشنهاد شدء نه نام یک شخص است» نه یک حزب» نه یک خاندان و نه یک شکل از حکومت.
حاکمیت قانون» استقلال کشورء کرامت انسان و حق برابر شهروندان برای مشارکت در تعیین سرنوشت
اما اگر این تعریف معنایی داشته باشد» مهم‌ترین آزمون آن نه در برخورد ما با همفکرانمان» بلکه در
برخورد با مخالفانمان آشکار می‌شود.
آیا می‌توانیم کسی را که درباره شکل حکومت.» تاریخ معاصرء» اقتصاد» دین یا سیاست خارجی با ما اختلافی عمیق داردء» همچنان شریکی برابر در ایران بدانیم؟ اگر پاسخ مثبت باشدء شاید بتوانیم از یکی از دشوارترین عادت‌های فرهنگ سیاسی خود عبور کنیم: اینکه برای اثبات حقانیت خویش» ابتدا دیگری را از دایره ایران بیرون بگذاریم. «ایران آینده را کسانی خواهند ساخت که الزاماً مانند یکدیگر نمی‌اندیشند».
1 | عهد۲3
صفحهٔ ۳۲ از ۳۲راهنمای مطالعه ↑
دو شنبه 2 شهریور 1405 سلطنت‌طلب و جمهوری‌خواه» چپ و راستء دیندار و غیردیندار» و ایرانیانی با قومیت‌هاء زبان‌ها و پیشینه‌های گوناگون ممکن است درباره بسیاری از مسائل هرگز به توافق کامل نرسند؛ و شاید اساساً ضرورتی هم برای چنین توافقی وجود نداشته باشد. آنچه ضروری استء توافق بر حق برابر یکدیگر برای ایران است.
در چنین نگاهی» اختلاف دیگر مقدمه حذف نیست؛ رقابت سیاسی جای دشمنی را می‌گیرد؛ حکومت امانت ملت می‌شود.ء نه مالک کشور؛ و قانون به خانه مشترکی تبدیل می‌شود که حتی مخالفان می‌توانند زیر سقف آن در کنار یکدیگر زندگی کنند.
شاید بزرگ‌ترین میراث مشروطه نیز همین پرسش ناتمام باشد:
آیا می‌توانیم ایرانی بسازیم که برای با هم ماندن» مجبور نباشیم مانند هم بیندیشیم؟ پاسخ این پرسش را هیچ مقاله‌ای نمی‌تواند به ثنهایی بدهد, پاسخ را رفتار ما خواهد داد؛ در شیوه گفت‌وگو با مخالف» در پذیرش رأی مردم» در احترام به قانون» در دفاع از حقوق کسانی که مانند ما نمی‌اندیشند و در توانایی ما برای قرار دادن ایران بالاتر از پیروزی یک فردء حزب یا جریان. اگر این نوشتار بتواند به جای افزودن نامی دیگر به فهرست «ملی‌ها» و «غیرملی‌ها»» زمینه چنین گفت‌وگویی را حتی به اندازه‌ای اندک فراهم کند» به هدف خود نزدیک شده است. زیرا آینده ایران نه با حذف یکدیگر بلکه با گفت‌وگی قانون» خرد جمعی و مسئولیت مشترک ساخته خواهد شد. و شاید پس از بیش از یکصد و بیست سال از انقلاب شکوهمند مشروطه» وقت آن رسیده باشد که به جای
پرسیدن:
«چه کسی حق دارد دیگری را از ایران کنار بگذارد؟»
«چگونه می‌توانیم با همه تفاوت‌هایمان» ایران را با یکدیگر بسازیم؟»
منوچهر قنبری رضا شاه حسینی هماهنگ کنندةٌ هیئت اجرایی عضو ارشد هیئت اجرائی و مبتکر طرح ائتلاف ملی
